PayPal-donate (Wiki).png
O ile nie zaznaczono inaczej, prawa autorskie zamieszczonych materiałów należą do Jana Woreczko & Wadi.

(Unless otherwise stated, the copyright of the materials included belong to Jan Woreczko & Wadi.)


Dawne jednostki miar i wag

Z Wiki.Meteoritica.pl

(Różnice między wersjami)
(Miary wagi)
m (Cal)
 
(Nie pokazano 85 wersji pomiędzy niniejszymi.)
Linia 1: Linia 1:
-
<div style="float: right; max-width: 240px; margin-left: 24px">
+
{{VerifyLevel |level=0}}
-
__TOC__
+
{{TOC My}}
-
</div>
+
Wybrane definicje i wartości dawnych jednostek miar stosowanych w&nbsp;Europie, a&nbsp;cytowanych na stronach {{SITENAME}} (źródła: [https://pl.wikipedia.org/wiki/Kategoria:Dawne_jednostki_miar_i_wag Wikipedia]; inne).
-
{{Strona w budowie}}
+
-
Wybrane definicje i wartości dawnych jednostek miar stosowanych w Europie, cytowanych na stronach {{SITENAME}} (źródła: Wikipedia).
+
== Miary czasu ==
== Miary czasu ==
=== Kalendarz juliański/gregoriański ===
=== Kalendarz juliański/gregoriański ===
 +
 +
Daty nowego (kalendarz gregoriański) i&nbsp;starego (kalendarz juliański) stylu. Kalendarz gregoriański wprowadzono w&nbsp;październiku 1582&nbsp;roku.
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Kalendarz_gregoriański Kalendarz gregoriański] {{SeparatorBull}} [http://pl.wikipedia.org/wiki/Kalendarz_juliański Kalendarz juliański]
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Kalendarz_gregoriański Kalendarz gregoriański] {{SeparatorBull}} [http://pl.wikipedia.org/wiki/Kalendarz_juliański Kalendarz juliański]
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Daty_nowego_i_starego_porządku Daty nowego i starego porządku]
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Daty_nowego_i_starego_porządku Daty nowego i starego porządku]
* [http://5ko.free.fr/en/jul.php Przeliczanie dat nowego i starego porządku] (ang.)
* [http://5ko.free.fr/en/jul.php Przeliczanie dat nowego i starego porządku] (ang.)
 +
 +
{{Sparse-b}}Ciekawostka{{Sparse-e}}: Z Wikipedii wynika, że dwóch wielkich pisarzy [https://pl.wikipedia.org/wiki/William_Shakespeare William Szekspir (Shakespeare)] i&nbsp;[https://pl.wikipedia.org/wiki/Miguel_de_Cervantes Miguel de Cervantes] zmarło tego samego dnia, 23 kwietnia 1616&nbsp;roku. Nic bardziej mylnego! Do roku 1752 obowiązywał w&nbsp;Anglii kalendarz juliański, natomiast w&nbsp;Hiszpanii już od 1582&nbsp;roku posługiwano się kalendarzem gregoriańskim. Więc Szekspir umarł 10&nbsp;dni po Cervantesie, dnia 3&nbsp;maja wg kalendarza współczesnego czyli gregoriańskiego.
=== „Włoska godzina” ===
=== „Włoska godzina” ===
Linia 39: Linia 41:
:symbol: '''in''', również zapis z użyciem cudzysłowu (np. '''15"''')
:symbol: '''in''', również zapis z użyciem cudzysłowu (np. '''15"''')
-
:{| class="wikitable-MET-cite" style="max-width:1000px"
+
:{| {{Old sources}}
|-
|-
-
| '''cal angielski''' || ''inch'' || 25,4 (dokładnie 25,3995) mm
+
| '''cal angielski''' || ''inch'' || 25,4 (dokładnie 25,3995)&nbsp;mm
|-
|-
-
| '''cal pruski''' || || 26,17 mm
+
| '''cal polski''' || || 24,8 mm (staropolski), 24,0&nbsp;mm (nowopolski)
|-
|-
-
| '''cal wiedeński''' || ''Wiener Zoll'' || 26,3402 mm
+
| '''cal pruski''' || ''Zoll'' || 26,15 lub 26,17&nbsp;mm
 +
|-
 +
| '''cal rosyjki''' || ''дюйм'' || 25,3995 mm
 +
|-
 +
| '''cal wiedeński''' || ''Wiener Zoll'' || 26,3402&nbsp;mm
|}
|}
Linia 54: Linia 60:
Niemieckie '''Faden''' (prawdopodobnie polskie ''włókno, wątek'') – było standardowo jednostką objętości. Ale używano również tej miary do pomiaru odległości. Jego długość była różna w&nbsp;różnych regionach i&nbsp;zawierała się w&nbsp;przedziale od mniej niż jeden metr do ponad dwóch metrów. Patrz → [[Lixna]].
Niemieckie '''Faden''' (prawdopodobnie polskie ''włókno, wątek'') – było standardowo jednostką objętości. Ale używano również tej miary do pomiaru odległości. Jego długość była różna w&nbsp;różnych regionach i&nbsp;zawierała się w&nbsp;przedziale od mniej niż jeden metr do ponad dwóch metrów. Patrz → [[Lixna]].
-
* Wikipedia (DE) – [http://de.wikipedia.org/wiki/Faden_%28Holzeinheit%29 Faden (Holzeinheit)] {{SeparatorBull}} [http://de.wikipedia.org/wiki/Faden_%28Garnma%C3%9F%29 Faden (Garnmaß)]
+
* Wikipedia (DE) – [http://de.wikipedia.org/wiki/Faden_(Holzeinheit) Faden (Holzeinheit)] {{SeparatorBull}} [http://de.wikipedia.org/wiki/Faden_(Garnmaß) Faden (Garnmaß)]
 +
 
 +
=== Krok ===
 +
 
 +
'''Krok''' – (niem. ''Schritt''; ang. ''pace''; łac. ''passus''; ros. ''шаг'') pozaukładowa jednostka miary długości, stosowana od starożytności. Często liczona jako tzw. podwójny krok równy ok. 1,48&nbsp;metra (od kroku wywodzi się mila, pierwotnie równa 1000 podwójnych kroków (mila rzymska)).
 +
 
 +
:{| {{Old sources}}
 +
! !! !! !! przykład
 +
|-
 +
| '''pruski krok ''Schritt''''' || 94,17 cm || = 3 stopy pruskie albo reńskie (''Rheinfuß'') || [[Grüneberg (Wilkanówko)]]
 +
|-
 +
| '''rosyjski ''шаг''''' || ~71,12 cm || ||
 +
|}
 +
 
 +
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Krok_(miara) Krok (miara)] {{SeparatorBull}} [https://pl.wikipedia.org/wiki/Miary_pruskie_i_niemieckie Miary pruskie i niemieckie] {{SeparatorBull}} (DE) – [http://de.wikipedia.org/wiki/Schritt_(Einheit) Schritt (Einheit)] {{SeparatorBull}} (RU) – [http://ru.wikipedia.org/wiki/Шаг Шаг]
 +
 
 +
=== Linia ===
 +
 
 +
'''Linia''' – (ang. ''Line''; niem. ''Linie'') przestarzała miara długości wynosząca <sup>1</sup>/<sub>10</sub> lub <sup>1</sup>/<sub>12</sub>&nbsp;cala. W&nbsp;starszym systemie dwunastkowym 1&nbsp;linia =&nbsp;<sup>1</sup>/<sub>12</sub> cala = <sup>1</sup>/<sub>144</sub>&nbsp;stopy.
 +
 
 +
Ponieważ stopa miała różne wartości w zależności od regionu wartość linii wynosiła od 2 do ~2,25&nbsp;mm. Linia byłą również dzielona na mniejsze jednostki tzw. punkty; 1&nbsp;linia = 10 lub 12&nbsp;punktów.
 +
:symbol: '''‴'''
 +
 
 +
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Linia_(jednostka) Linia (jednostka)]
 +
 
 +
=== Łatr ===
 +
 
 +
'''Łatr''' – (ang. ''Lachter''; niem. ''Lachter'' lub ''Klachter'') dawna miara górnicza, równa 2,016&nbsp;m. Łatr dzielił się na 10 stóp łatrowych, 100&nbsp;cali łatrowych, 1000&nbsp;linii.
 +
 
 +
W zależności od regionu łatr miał różne długości: 1&nbsp;łatr ≃ 2±0,2&nbsp;m.
 +
:symbol: '''Lr.''' lub '''°'''
 +
 
 +
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Łatr Łatr]
=== Łokieć ===
=== Łokieć ===
Linia 66: Linia 104:
=== Mila ===
=== Mila ===
-
'''Mila''' – (ang. ''mile''; niem. ''Meile'') dawna jednostka długości o różnej wartości, zależnej od rejonu i okresu. Nazwa pochodzi z łac. ''mille'' – tysiąc. Początkowo mila oznaczała 1000 kroków podwójnych.
+
'''Mila''' – (ang. ''mile''; niem. ''Meile'') dawna jednostka długości o różnej wartości, zależnej od rejonu i okresu. Nazwa pochodzi z łac. ''mille'' – tysiąc. Początkowo mila oznaczała 1000 [[#Krok|kroków podwójnych]] (czyli lewa i&nbsp;prawa noga).
-
:{| class="wikitable-MET-cite" style="max-width:1000px"
+
:{| {{Old sources}}
-
| '''mila austriacka/węgierska''' || ''Postmeile'', ''mérföld'', ''postamérföld'' || 7585,9 m || = 4000 Klefter
+
| '''mila austriacka/węgierska''' || ''Postmeile'', ''mérföld'', ''postamérföld'' || 7585,9&nbsp;m || = 4000 [[#Sążeń|Klafter]]
|-
|-
-
| '''mila morska''' || ''Nautische Meile'', ''Seemeile'' || 1852 m || = 1 minuta kątowa
+
| '''mila morska''' || ''Nautische Meile'', ''Seemeile'' || 1852 m || = 1&nbsp;minuta kątowa
|-
|-
-
| '''mila lądowa''' || ''mile'' || 1609 m || = 1760 jardów
+
| '''mila lądowa''' || ''mile'' || 1609 m || = 1760&nbsp;jardów
|-
|-
-
| '''mila pruska''' || ''Landleuge'' || 5532,5 m ||
+
| '''mila pruska''' || ''Landleuge'' || 5532,5&nbsp;m lub 7532,5&nbsp;m || = 2000 prętów
|-
|-
-
| '''mila geograficzna''' || ''geographic mile'' || 7421,6 m || = <sup>1</sup>/<sub>15</sub> stopnia na równiku
+
| '''mila geograficzna''' || ''geographic mile'' || 7421,6&nbsp;m || = <sup>1</sup>/<sub>15</sub>&nbsp;stopnia na równiku
|-
|-
-
| '''mila rosyjska''' || ''Старорусская миля'' || 7467,6 m || = 7 wiorst
+
| '''mila rosyjska''' || ''Старорусская миля'' || 7467,6 m || = 7 [[#Wiorsta|wiorst]]
 +
|-
 +
| '''mila rzymska''' || łac. ''mille passus'' || 1478,5 m || = 5000 rzymskich stóp
|}
|}
-
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Mila Mila]; Wikipedia (HU): [http://hu.wikipedia.org/wiki/Mérföld Mérföld]
+
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Mila Mila] {{SeparatorBull}} [https://pl.wikipedia.org/wiki/Miary_pruskie_i_niemieckie Miary pruskie i niemieckie] {{SeparatorBull}} (HU) [http://hu.wikipedia.org/wiki/Mérföld Mérföld]
=== Sążeń ===
=== Sążeń ===
Linia 88: Linia 128:
'''Sążeń''' – (ang. ''Fathom''; niem. ''Klafter'') niemetryczna, antropometryczna jednostka długości. Miara miała długość rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny, ok. 2 metry.
'''Sążeń''' – (ang. ''Fathom''; niem. ''Klafter'') niemetryczna, antropometryczna jednostka długości. Miara miała długość rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny, ok. 2 metry.
-
:{| class="wikitable-MET-cite" style="max-width:1000px"
+
:{| {{Old sources}}
-
| '''Klafter Wiener''' || 1,8965 m
+
| '''Klafter Wiener''' || 1,8965 m ||
|-
|-
-
| '''sążeń rosyjski''' || 2,133561 m || = 3 arszyny
+
| '''sążeń&nbsp;rosyjski''' || 2,133561&nbsp;m || = 3&nbsp;arszyny
|}
|}
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Sążeń Sążeń]
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Sążeń Sążeń]
 +
 +
=== Staja ===
 +
 +
'''Staja''' (bardziej poprawnie '''staje''', '''stajanie''') – dawna miara długości o&nbsp;różnych wartościach w&nbsp;zależności od czasu i&nbsp;miejsca; także dawna miara powierzchni. Definiowana m.in. jako: długość bruzdy, jaką wół orał bez zatrzymywania i&nbsp;zawracania lub odległość przebyta przez konia pomiędzy dwoma odpoczynkami. Staja jest lubiana przez Andrzeja Sapkowskiego w&nbsp;jego utworach!
 +
 +
* Wikipedia – [https://pl.wikipedia.org/wiki/Staja Staja]
=== Stopa ===
=== Stopa ===
-
'''Stopa''' – (ang. ''foot''; niem. ''Fuß'') jednostka miary nawiązująca do przeciętnej długości stopy ludzkiej, w różnych okresach i krajach miała inną długość.
+
'''Stopa''' – (ang. ''foot''; niem. ''Fuß'') jednostka miary nawiązująca do przeciętnej długości stopy ludzkiej, w&nbsp;różnych okresach i&nbsp;krajach miała inną długość.
:symbol: '''ft''', również zapis z użyciem apostrofu (np. '''30'''')
:symbol: '''ft''', również zapis z użyciem apostrofu (np. '''30'''')
-
1 stopa = ½ łokcia = 12 cali
+
1 stopa = ½ łokcia = 12&nbsp;cali
-
:{| class="wikitable-MET-cite" style="max-width:1000px"
+
:{| {{Old sources}}
 +
| '''stopa angielska''' || ''foot'' || 30,480&nbsp;cm
|-
|-
-
| '''stopa angielska''' || ''foot'' || 30,480 cm
+
| '''stopa pruska/reńska''' || ''Fuß/Rheinfuß'' || 1 stopa pruska = 12 cali pruskich = 31,39 cm
|}
|}
-
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Stopa_(miara) Stopa (miara)]
+
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Stopa_(miara) Stopa (miara)] {{SeparatorBull}} [https://pl.wikipedia.org/wiki/Miary_pruskie_i_niemieckie Miary pruskie i niemieckie]
=== Werszek ===
=== Werszek ===
Linia 120: Linia 167:
=== Wiorsta ===
=== Wiorsta ===
-
'''Wiorsta''' – (niem. ''Werst''; ros. ''Верста'') rosyjska miara długości równa <sup>1</sup>/<sub>7</sub> mili rosyjskiej (7467,6 m). Do 1835 roku: 1077 m, po 1835 roku: 1066,78 m.
+
'''Wiorsta''' – (niem. ''Werst''; ros. ''Верста'') rosyjska miara długości równa <sup>1</sup>/<sub>7</sub> mili rosyjskiej (7467,6&nbsp;m). Do 1835 roku: 1077&nbsp;m, po 1835 roku: 1066,78&nbsp;m.
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Wiorsta Wiorsta]
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Wiorsta Wiorsta]
 +
 +
{{WhiteSpace}}
 +
 +
== Miary objętości ==
 +
 +
=== Garniec ===
 +
 +
'''Garniec''' – (niem. ''Topf'', ''Garnetz'') jednostka objętości stosowana w Europie od średniowiecza. Nazwę wzięła od glinianego naczynia. W&nbsp;XIX&nbsp;wieku 1&nbsp;garniec krakowski = 2,75&nbsp;litra.
 +
 +
* Wikipedia – [https://pl.wikipedia.org/wiki/Garniec Garniec]
 +
 +
=== Korzec ===
 +
 +
'''Korzec''' – (niem. ''Scheffel'') dawna jednostka objętości, stosowana dla ciał sypkich. Po 1819 roku korzec liczył 128&nbsp;litrów.
 +
 +
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Korzec_(jednostka_objętości) Korzec (jednostka objętości)]
{{WhiteSpace}}
{{WhiteSpace}}
Linia 134: Linia 197:
Cetnar polski nazywany był '''centnarem'''.
Cetnar polski nazywany był '''centnarem'''.
-
:{| class="wikitable-MET-cite" style="max-width:1000px"
+
:{| {{Old sources}}
-
|-
+
! !! !! !! przykład
! !! !! !! przykład
|-
|-
-
| '''Centnar warszawski''' || 160 funtów || 64,8 kg || [[Miedziana Góra]]
+
| '''Cetnar angielski''' || 112 funtów || ~50,8023 ||
 +
|-
 +
| '''Cetnar austriacki''' || 5 kamieni = 100 funtów || 56,02 kg
 +
|-
 +
| '''Cetnar niemiecki''' || || rozróżniano wiele rodzajów; np. Bawaria, Austria = 56&nbsp;kg || [[Lazany]]
 +
|-
 +
| '''Cetnar pruski''' || || do 1858 roku – 1&nbsp;cetnar = 110&nbsp;funtów = 51,45&nbsp;kg; po&nbsp;1858&nbsp;roku – 1&nbsp;cetnar = 100&nbsp;funtów = 50&nbsp;kg || [[Grüneberg (Wilkanówko)]]
 +
|-
 +
| '''Centnar warszawski''' || 160 funtów || 64,8&nbsp;kg || [[Miedziana Góra]]
|-
|-
| '''Centnar lwowski''' || 128 funtów || 51,84&nbsp;kg ||
| '''Centnar lwowski''' || 128 funtów || 51,84&nbsp;kg ||
|}
|}
-
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Cetnar Cetnar]
+
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Cetnar Cetnar] {{SeparatorBull}} [https://pl.wikipedia.org/wiki/Miary_pruskie_i_niemieckie Miary pruskie i niemieckie]
 +
 
 +
=== Dola ===
 +
 
 +
'''Dola''' – (ang. ''dolia''; est. ''dool''; niem. ''Dolja''; ros. ''доля'') najmniejsza staroruska jednostka masy.
 +
 
 +
Równa <sup>1</sup>/<sub>96</sub> zołotnika = <sup>1</sup>/<sub>288</sub> łuta = <sup>1</sup>/<sub>9216</sub> funta = 44,435&nbsp;mg.
 +
 
 +
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Dola_(jednostka) Dola (jednostka)] {{SeparatorBull}} (RU) – [http://ru.wikipedia.org/wiki/Русская_система_мер Русская система мер]
-
=== Funt ===
+
=== Funt (wagi) ===
'''Funt''' – (ang. ''Pound''; niem. ''Pfund''; węg. ''Font'').
'''Funt''' – (ang. ''Pound''; niem. ''Pfund''; węg. ''Font'').
Linia 153: Linia 231:
(1 funt (''Pfund'') = 16&nbsp;uncji (''Unzen'') = 32&nbsp;łuty (''Lot'', ''Loth'') = 128&nbsp;''Quentchen'' = 512&nbsp;''Pfenniggewichte'' = 1024&nbsp;'' Hellergewichte'')
(1 funt (''Pfund'') = 16&nbsp;uncji (''Unzen'') = 32&nbsp;łuty (''Lot'', ''Loth'') = 128&nbsp;''Quentchen'' = 512&nbsp;''Pfenniggewichte'' = 1024&nbsp;'' Hellergewichte'')
-
:{| class="wikitable-MET-cite" style="max-width:1000px"
+
:{| {{Old sources}}
-
|-
+
! !! !! !! przykład
! !! !! !! przykład
|-
|-
-
| '''Funt&nbsp;angielski''' || ''Pound'' || 0,45359237 kg ||
+
| '''Funt&nbsp;angielski''' (międzynarodowy) || ''Pound'' || 0,45359237&nbsp;kg = 16 uncji ||
|-
|-
-
| '''Funt&nbsp;aptekarski''' || ''Apotheker-Pfund'' || 1 funt (''Pfund'') = 12&nbsp;uncji (''Unzen'') = 32&nbsp;łuty (''Lot'', ''Loth'') = 96&nbsp;drachm (''Drachme'') = 288&nbsp;skrupułów (''Skrupel'') = 5760&nbsp;gran (''Gran'') ||
+
| '''Funt&nbsp;aptekarski (funt&nbsp;trojański)''' || ''Apotheker-Pfund (Troy&nbsp;pound)'' || 0,3732417216&nbsp;kg = 1&nbsp;funt (''troy pound'') = 12&nbsp;uncji aptekarskich, jubilerskich ('''℥''', ''oz t'') = <!-- 32&nbsp;łuty (''Lot'', ''Loth'') = 96&nbsp;drachm (''Drachme'') = 288&nbsp;skrupułów (''Skrupel'') = -->5760&nbsp;gran (''Gran'') ||
|-
|-
-
| '''Funt&nbsp;austriacki''' || ''Österreich Pfund'', ''Wiener Pfund'' || 0,560012&nbsp;kg ||
+
| '''Funt&nbsp;austriacki''' || ''Österreich Pfund'', ''Wiener Pfund'' || 0,560012&nbsp;kg;<br />za Partsch (1843): „''Ein Wiener Pfund von 32&nbsp;Wiener [[#Łut|Lothen]] ist gleich 38,314 preussischen Lothen oder 19,754 englischen Avoir du poids [[#Uncja|Unzen]] oder 560,012 französischen Grammen. Ein Kilogramm ist gleich 1&nbsp;Pfund 25&nbsp;<sup>9</sup>/<sub>74</sub>&nbsp;Loth Wiener Gewicht.)''”<br />1&nbsp;funt = 32&nbsp;<sup>1</sup>/<sub>10</sub>&nbsp;łuta = 0,560&nbsp;kg ||
|-
|-
-
| '''Funt&nbsp;rosyjski''' || ''℔ russ.'' || 0,4095124 kg || [[Buschhof]], [[Nerft]]
+
| '''Funt pruski''' || ''Pfund Preußisch'' (''Neues Lot, Zoll-Lot, Postlot'') || do ~1858 roku – 0,4677&nbsp;kg = 32&nbsp;łuty;<br />po ~1858 do 1884 roku – 0,5000&nbsp;kg = 30&nbsp;łutów; || [[Grüneberg (Wilkanówko)|Grüneberg&nbsp;(Wilkanówko)]], [[Knyahinya]],. [[Schellin (Skalin)‎|Schellin&nbsp;(Skalin)‎]]
 +
|-
 +
| '''Funt&nbsp;rosyjski''' || ''℔ russ.'' || 0,4095124&nbsp;kg || [[Buschhof]], [[Nerft]]
 +
|-
 +
| '''Funt&nbsp;warszawski''' || || 0,4052&nbsp;kg = 2&nbsp;grzywny = 32&nbsp;łuty || [[Miedziana Góra]]
|}
|}
-
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Funt_(masa) Funt (masa)] {{SeparatorBull}} (DE) – [http://de.wikipedia.org/wiki/Pfund Pfund]
+
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Funt_(masa) Funt (masa)] {{SeparatorBull}} [http://pl.wikipedia.org/wiki/Systemy_miar_stosowane_na_ziemiach_polskich Systemy miar stosowane na ziemiach polskich] {{SeparatorBull}} [https://pl.wikipedia.org/wiki/Miary_austriackie Miary austriackie] {{SeparatorBull}} (DE) – [http://de.wikipedia.org/wiki/Pfund Pfund]
=== Gran ===
=== Gran ===
Linia 173: Linia 254:
:symbol: '''gr'''
:symbol: '''gr'''
-
1 gran = <sup>1</sup>/<sub>288</sub> grzywny
+
Jednostka wagi o bardzo zróżnicowanej wartości.
 +
 
 +
* współcześnie: 1 gran = <sup>1</sup>/<sub>7000</sub>&nbsp;funta = <sup>1</sup>/<sub>5760</sub>&nbsp;funta aptekarskiego (trojańskiego) = 0,06479891&nbsp;g
 +
* dawniej 1 gran = <sup>1</sup>/<sub>288</sub> grzywny = 0,835&nbsp;g (stosowany m.in. w&nbsp;Polsce w&nbsp;XVI–XVIII&nbsp;w.)
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Gran_(jednostka) Gran (jednostka)]
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Gran_(jednostka) Gran (jednostka)]
Linia 185: Linia 269:
=== Łut ===
=== Łut ===
-
'''Łut''' – (niem. ''Lot'', ''Loth''; węg. ''lat'')
+
'''Łut''' – (ang. ''lot''; niem. ''Lot'', ''Loth''; ros. ''лот''; węg. ''lat'')
-
1 łut = <sup>1</sup>/<sub>32</sub> funta<br />
+
1 łut = <sup>1</sup>/<sub>32</sub> funta (w&nbsp;1856 roku wprowadzono w&nbsp;Prusach ''Neues Lot, Zoll-Lot'': 1&nbsp;łut = <sup>1</sup>/<sub>30</sub> funta)<br />
-
1 łut = 4 kwintle (ćwierćłuty)  
+
1 łut = 4 kwintle (ćwierćłuty)<br />
 +
(1 ''Lot'' = 4 ''Quentchen'' = 16 ''Pfenniggewichte'' = 32 ''Hellergewichte'' = <sup>1</sup>/<sub>32</sub>&nbsp;''Pfund'')
-
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Łut Łut]
+
:{| {{Old sources}}
 +
! !! !! !! przykład
 +
|-
 +
| '''Łut&nbsp;austriacki''' || ''Wiener (Österreich) Loth'' || <sup>1</sup>/<sub>32</sub> funta austriackiego = 17,5&nbsp;g || [[Zebrak]]
 +
|-
 +
| '''Łut pruski''' || ''Loth Preußisch''|| do 1858 roku 1&nbsp;łut = 14,62&nbsp;g (<sup>1</sup>/<sub>32</sub>&nbsp;funta); po 1858 roku 1&nbsp;łut = 16,7&nbsp;g (<sup>1</sup>/<sub>30</sub>&nbsp;funta) || [[Grüneberg (Wilkanówko)]]
 +
|-
 +
| Łut rosyjski || ''Лот'' || 3 złotniki = ~12,8 g (druga połowa XVII wieku do początku XX wieku) ||
 +
|}
 +
 
 +
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Łut Łut]  {{SeparatorBull}} [https://pl.wikipedia.org/wiki/Miary_pruskie_i_niemieckie Miary pruskie i niemieckie]{{SeparatorBull}} (DE) – [http://de.wikipedia.org/wiki/Lot_(Einheit) Lot (Einheit)]
=== Okka ===
=== Okka ===
-
'''Okka''' – dawna miara masy stosowana w Imperium Osmańskim; wg Wikipedii: '''1 Okka = 2¼ funta wagi = 1,282 kg'''.<ref>patrz → meteoryt [[Soko-Banja]]</ref>
+
'''Okka''' – dawna miara masy stosowana w&nbsp;Imperium Osmańskim; wg&nbsp;Wikipedii: '''1&nbsp;Okka = 2¼&nbsp;funta wagi = 1,282&nbsp;kg''' (patrz → meteoryt [[Soko-Banja]]).
:symbol (skrót): '''Oka'''
:symbol (skrót): '''Oka'''
Linia 211: Linia 306:
'''Uncja''' – (ang. ''ounce''; niem. ''unze'')
'''Uncja''' – (ang. ''ounce''; niem. ''unze'')
-
:symbol: '''oz''', uncja aptekarska '''℥'''
+
:symbol: uncja '''oz''', uncja aptekarska '''℥''' (trojańska '''oz t''')
-
1 uncja = <sup>1</sup>/<sub>16</sub> funta<br />
+
1 uncja (oz) = <sup>1</sup>/<sub>16</sub> funta angielskiego = 28,34952981&nbsp;g<br />
1 uncja = 2 łuty
1 uncja = 2 łuty
 +
 +
1 uncja aptekarska (℥) (jubilerska, trojańska) = <sup>1</sup>/<sub>12</sub> funta aptekarskiego = 31,1034768&nbsp;g.<br />
 +
Uncje aptekarskie (℥) stosuje się w&nbsp;jubilerstwie i&nbsp;to w&nbsp;nich podaje się wagę złota i&nbsp;innych metali szlachetnych (1&nbsp;uncja złota = 31,1034768&nbsp;g)!
 +
 +
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Uncja Uncja] {{SeparatorBull}} (EN) – [https://en.wikipedia.org/wiki/Troy_weight Troy weight]
=== Zołotnik ===
=== Zołotnik ===
-
Rosyjski '''золотник''' (pol. zołotnik) – dawna rosyjska jednostka masy równa 1/96 funta, czyli ok. 4,2658 grama.
+
Rosyjski '''золотник''' (pol. zołotnik) – dawna rosyjska jednostka masy równa 1/96&nbsp;funta, czyli ok. 4,2658&nbsp;grama.
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Zołotnik Zołotnik]
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Zołotnik Zołotnik]
Linia 225: Linia 325:
== Miara temperatury ==
== Miara temperatury ==
 +
 +
=== Skala Fahrenheita ===
 +
 +
Temperatura zamarzania wody wynosi 32°F (stopni Fahrenheita), temperatura wrzenia 212°F, czyli 1°C == 1,8°F.
 +
 +
''T''<sub>Fahrenheita</sub> = 32 + <sup>9</sup>/<sub>5</sub> · ''T''<sub>Celsjusza</sub><br />
 +
''T''<sub>Celsjusza</sub> = <sup>5</sup>/<sub>9</sub> · (''T''<sub>Fahrenheita</sub> - 32)
 +
 +
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Skala_Fahrenheita Skala Fahrenheita]
 +
 +
=== Skala Celsjusza ===
 +
 +
Temperatura zamarzania wody wynosi 0°C (stopni Celsjusza), temperatura wrzenia 100°C.
 +
 +
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Celsjusza Skala Celsjusza]
=== Skala Réaumura ===
=== Skala Réaumura ===
-
Temperatura zamarzania wody wynosi 0 (zero) stopni Réaumura, temperatura wrzenia 80 stopni Réaumura, czyli 1°C = 0,8°R.
+
Temperatura zamarzania wody wynosi 0 (zero) stopni Réaumura, temperatura wrzenia 80 stopni Réaumura, czyli 1°C == 0,8°R.
''T''<sub>Réaumura</sub> = ''T''<sub>Celsjusza</sub> · <sup>4</sup>/<sub>5</sub><br />
''T''<sub>Réaumura</sub> = ''T''<sub>Celsjusza</sub> · <sup>4</sup>/<sub>5</sub><br />
Linia 234: Linia 349:
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Skala_Réaumura Skala Réaumura]
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Skala_Réaumura Skala Réaumura]
 +
 +
{{WhiteSpace}}
 +
 +
== Pieniądze ==
 +
 +
=== Dolar amerykański ===
 +
 +
* Dolar amerykański (USD, $, ¢):
 +
** dolar, 1886-1890; wzrost ceny okazu meteorytu {{Txt2Img|CabinCreek_(NHM_Vienna)-TJ21-1.jpg|Cabin Creek}}{{MBD-record|name=Cabin Creek}} od 35 dolarów, poprzez 500, aż po 40000 dolarów; patrz → meteoryt [[Braunau|Braunau; Czy meteoryty po spadku są jeszcze ciepłe?]]
 +
** dolar, połowa XIX wieku; dr. Schneider z Wrocławia kupił za 225&nbsp;dolarów bryłę meteorytu [[Seeläsgen (Przełazy)]]
 +
** dolar, przełom XIX i XX wieku; '''ceny meteorytów i ich [[Meteoryty (kopie)|kopii]] w&nbsp;[[Ward's Natural Science|ofercie amerykańskiego przedsiębiorcy Henrego A. Warda]]; zarobki i&nbsp;koszty życia w&nbsp;USA w&nbsp;1904 roku'''
 +
** dolar, początek XX wieku; okaz ({{Txt2Img|Pultusk_(Krantz-Ward-Alan_Mazur)-k2.jpg|22,9&nbsp;g}}) meteorytu [[Pułtusk]] kosztował 2,30&nbsp;dolara
 +
** dolar, 1912 rok; patrz → [[Pultusk_(Pułtusk)#Kolekcja_Juliana_Siemaszko|Pułtusk: Kolekcja Juliana Siemaszko]]
 +
** dolar, 1963 rok; bilet do kina w Dallas kosztował 75¢
 +
 +
* Wikipedia – [https://pl.wikipedia.org/wiki/Dolar_amerykański Dolar amerykański]
 +
 +
=== Gulden austro-węgierski ===
 +
* Gulden austro-węgierski (floren, złoty reński) (cz. ''Rakousko-uherský zlatý'', węg. ''Osztrák–magyar forint''):
 +
** floren<ref>ze zniekształcenia oryginalnej nazwy ''florena'' pochodzi określenie ''forinta''</ref>, połowa XIX wieku; patrz → [[Alt Bela]] oraz [[Knyahinya]]
 +
 +
* Wikipedia – [https://pl.wikipedia.org/wiki/Gulden_austro-węgierski Gulden austro-węgierski]
 +
 +
=== Lit ===
 +
* Litewski lit:
 +
** początek XX wieku; patrz → [[Zemaitkiemis]]
 +
 +
* Wikipedia – [https://pl.wikipedia.org/wiki/Lit_(waluta) Lit (waluta)]
 +
 +
=== Marka ===
 +
* Marka niemiecka; waluta wprowadzona w 1871 roku po zjednoczenia Niemiec, wcześniej w poszczególnych księstwach obowiązywały różne waluty najczęściej oparte na talarach:
 +
** ℳ (Mark), połowa XIX wieku; patrz → [[Pultusk (Pułtusk)#Handlarz_Krantz|Pułtusk: Handlarz Krantz]] (np. handlarz Krantz{{!Krantz Bonn|}} oferował małe okazy meteorytu [[Pułtusk]] w&nbsp;cenie 0,25&nbsp;ℳ za gram) oraz [[Knyahinya]], [[Mocs]], [[Pillistfer]]; okaz ({{Txt2Img|Pultusk_(Krantz-Ward-Alan_Mazur)-k2.jpg|22,9&nbsp;g}}) meteorytu [[Pułtusk]] kosztował 7&nbsp;marek; na portalu Encyclopedia of Meteorites znajduje się zdjęcie okazu 36&nbsp;g za 7,2&nbsp;marki
 +
** ℛℳ (Reichsmark), początek XX wieku; patrz → [[Tennasilm]]
 +
** oraz patrz → ceny meteorytów oferowane przez firmę [[Krantz Rheinisches Mineralien-Contor|Krantz z&nbsp;Bonn]] na przełomie XIX i&nbsp;XX&nbsp;wieku
 +
 +
* Wikipedia – [https://pl.wikipedia.org/wiki/Marka_niemiecka Marka niemiecka] {{SeparatorBull}} [https://pl.wikipedia.org/wiki/Reichsmark Reichsmark]
 +
 +
=== Rubel ===
 +
* Rubel (ros. ''рубль''):
 +
** rubel (srebrem), połowa XIX wieku; patrz → [[Pułtusk/Czasopisma#1000_rubli_srebrem_za_18_funtowy_okaz_meteorytu|Pułtusk/Czasopisma: 1000 rubli srebrem za 18 funtowy okaz meteorytu]] oraz [[Pułtusk/Zambrzyccy|Pułtusk/Zambrzyccy: 14 tys. rubli]]
 +
** początek XX wieku; patrz → [[Bibliografia/Siemaszko Julian Iwanowicz]]
 +
 +
* Wikipedia – [https://pl.wikipedia.org/wiki/Rubel Rubel]
 +
 +
=== Talar ===
 +
* Talar Marii Teresy (niem. ''Maria-Theresien-Taler''):
 +
** początek XIX wieku; patrz → [[Muzeum Mineralogiczne Uniwersytetu Wrocławskiego im. Kazimierza Maślankiewicza]]
 +
 +
* Wikipedia – [https://pl.wikipedia.org/wiki/Talar_Marii_Teresy Talar Marii Teresy]
 +
 +
=== Złoty ===
 +
* „Polski stary złoty” (PLZ):
 +
** 1935 rok; patrz → [[Łowicz|sprzedano 2&nbsp;kg okaz meteorytu Łowicza za '''120&nbsp;zł''', czyli tyle, ile wówczas kosztowała 120&nbsp;kg świnia]]
 +
** 1956 rok; patrz → [[Morasko/Galerie#78_kg|gospodarz Józef Oleksy otrzymał '''1500&nbsp;zł''' za 78&nbsp;kg okaz meteorytu Morasko]]
 +
** 1956 rok; patrz → [[Morasko/Archiwum_Zygmunta_Pniewskiego|Zygmunt Pniewski otrzymał '''500&nbsp;zł''' nagrody za pomoc Jerzemu Pokrzywnickiemu]]
 +
** ~1994 rok; patrz → [[Baszkówka#Meteoryt_za_200_milionów_złotych!|Baszkówka: Meteoryt za '''200 milionów złotych'''!]]
 +
 +
* Wikipedia [https://pl.wikipedia.org/wiki/Złoty Złoty]
{{WhiteSpace}}
{{WhiteSpace}}
Linia 239: Linia 412:
== [[Bibliografia]] ==
== [[Bibliografia]] ==
-
* +Jagielski M., (1872), '''Zupełny wykład i praktyczne zastósowanie metrycznych miar i wag które od 1. Stycznia roku 1872. muszą być używane{{Kropek}}''', Poznań 1872. Plik [http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=17677 DjVu].
+
* Jagielski M., (1872), '''Zupełny wykład i praktyczne zastósowanie metrycznych miar i wag które od 1. Stycznia roku 1872. muszą być używane{{Kropek}}''', Poznań 1872. Plik {{Link-dLibra|RCIN|d|17677}}.
{{Przypisy}}
{{Przypisy}}
Linia 245: Linia 418:
== Linki zewnętrzne ==
== Linki zewnętrzne ==
-
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Kategoria:Dawne_jednostki_miar_i_wag Dawne jednostki miar i wag] {{SeparatorBull}} [http://pl.wikipedia.org/wiki/Miary_nowopolskie Miary nowopolskie] {{SeparatorBull}} [http://pl.wikipedia.org/wiki/Systemy_miar_stosowane_na_ziemiach_polskich Systemy miar stosowane na ziemiach polskich]
+
* Wikipedia – [http://pl.wikipedia.org/wiki/Kategoria:Dawne_jednostki_miar_i_wag Dawne jednostki miar i wag] {{SeparatorBull}} [http://pl.wikipedia.org/wiki/Miary_nowopolskie Miary nowopolskie] {{SeparatorBull}} [http://pl.wikipedia.org/wiki/Systemy_miar_stosowane_na_ziemiach_polskich Systemy miar stosowane na ziemiach polskich] {{SeparatorBull}} [http://pl.wikipedia.org/wiki/Miary_pruskie_i_niemieckie Miary pruskie i niemieckie] {{SeparatorBull}} [https://pl.wikipedia.org/wiki/Miary_austriackie Miary austriackie]
* Wikipedia (DE) – [http://de.wikipedia.org/wiki/Alte_Maße_und_Gewichte_(Preußen) Alte Maße und Gewichte (Preußen)] {{SeparatorBull}} [http://de.wikipedia.org/wiki/Alte_Maße_und_Gewichte_(Österreich) Alte Maße und Gewichte (Österreich)]
* Wikipedia (DE) – [http://de.wikipedia.org/wiki/Alte_Maße_und_Gewichte_(Preußen) Alte Maße und Gewichte (Preußen)] {{SeparatorBull}} [http://de.wikipedia.org/wiki/Alte_Maße_und_Gewichte_(Österreich) Alte Maße und Gewichte (Österreich)]

Aktualna wersja na dzień 19:30, 15 kwi 2024

0

Spis treści

Wybrane definicje i wartości dawnych jednostek miar stosowanych w Europie, a cytowanych na stronach Wiki.Meteoritica.pl (źródła: Wikipedia; inne).

Miary czasu

Kalendarz juliański/gregoriański

Daty nowego (kalendarz gregoriański) i starego (kalendarz juliański) stylu. Kalendarz gregoriański wprowadzono w październiku 1582 roku.

Ciekawostka: Z Wikipedii wynika, że dwóch wielkich pisarzy William Szekspir (Shakespeare)Miguel de Cervantes zmarło tego samego dnia, 23 kwietnia 1616 roku. Nic bardziej mylnego! Do roku 1752 obowiązywał w Anglii kalendarz juliański, natomiast w Hiszpanii już od 1582 roku posługiwano się kalendarzem gregoriańskim. Więc Szekspir umarł 10 dni po Cervantesie, dnia 3 maja wg kalendarza współczesnego czyli gregoriańskiego.

„Włoska godzina”

Za Wikipedią: Sposób liczenia godzin dnia według tzw. włoskich godzin – pierwsza godzina zaczynała się o zachodzie słońca (lub z końcem zmierzchu, np. pół godziny po zachodzie słońca, zależnie od lokalnego zwyczaju). Godziny były numerowane od 1 do 24.

Ten system liczenia godzin był w użyciu do XVII wieku, m.in. w Polsce i na terenie dzisiejszych Czech. Więcej patrz → Odranec.

 

Miary długości/odległości

Arszyn

Arszyn – (ros. аршин) dawna rosyjska jednostka długości będąca sumą długości łokcia i stopy, wahająca się w granicach 71,11-81,5 cm.

W zaborze rosyjskim w latach 1849-1915 urzędowo 1 arszyn = 0,711167 m.
3 arszyny tworzą sążeń.

Cal

Cal – (ang. inch; niem. Zoll) pozaukładowa jednostka miary długości odpowiadająca początkowo potrojonej długości średniego ziarna jęczmienia.

symbol: in, również zapis z użyciem cudzysłowu (np. 15")
cal angielski inch 25,4 (dokładnie 25,3995) mm
cal polski 24,8 mm (staropolski), 24,0 mm (nowopolski)
cal pruski Zoll 26,15 lub 26,17 mm
cal rosyjki дюйм 25,3995 mm
cal wiedeński Wiener Zoll 26,3402 mm
  • Wikipedia – Cal

Faden

Niemieckie Faden (prawdopodobnie polskie włókno, wątek) – było standardowo jednostką objętości. Ale używano również tej miary do pomiaru odległości. Jego długość była różna w różnych regionach i zawierała się w przedziale od mniej niż jeden metr do ponad dwóch metrów. Patrz → Lixna.

Krok

Krok – (niem. Schritt; ang. pace; łac. passus; ros. шаг) pozaukładowa jednostka miary długości, stosowana od starożytności. Często liczona jako tzw. podwójny krok równy ok. 1,48 metra (od kroku wywodzi się mila, pierwotnie równa 1000 podwójnych kroków (mila rzymska)).

przykład
pruski krok Schritt 94,17 cm = 3 stopy pruskie albo reńskie (Rheinfuß) Grüneberg (Wilkanówko)
rosyjski шаг ~71,12 cm

Linia

Linia – (ang. Line; niem. Linie) przestarzała miara długości wynosząca 1/10 lub 1/12 cala. W starszym systemie dwunastkowym 1 linia = 1/12 cala = 1/144 stopy.

Ponieważ stopa miała różne wartości w zależności od regionu wartość linii wynosiła od 2 do ~2,25 mm. Linia byłą również dzielona na mniejsze jednostki tzw. punkty; 1 linia = 10 lub 12 punktów.

symbol:

Łatr

Łatr – (ang. Lachter; niem. Lachter lub Klachter) dawna miara górnicza, równa 2,016 m. Łatr dzielił się na 10 stóp łatrowych, 100 cali łatrowych, 1000 linii.

W zależności od regionu łatr miał różne długości: 1 łatr ≃ 2±0,2 m.

symbol: Lr. lub °

Łokieć

Łokieć – (ang. ell; niem. Elle; franc. Aune; czes. loket) tradycyjna miara nawiązująca do średniej długości ręki od stawu łokciowego do końca palca środkowego. Łokieć dzielił się najczęściej na 2 stopy albo 24 cale.

Łokieć miał bardzo różne wartości w zależności od regionu i okresu. W Polsce jego długość mieściła się w zakresie 57-65 cm. Łokieć austriacki (Wiener Elle) miał 77,8 cm, czeski 59,3 cm (český loket), łokieć morawski (moravský loket) 78,9 cm.

Mila

Mila – (ang. mile; niem. Meile) dawna jednostka długości o różnej wartości, zależnej od rejonu i okresu. Nazwa pochodzi z łac. mille – tysiąc. Początkowo mila oznaczała 1000 kroków podwójnych (czyli lewa i prawa noga).

mila austriacka/węgierska Postmeile, mérföld, postamérföld 7585,9 m = 4000 Klafter
mila morska Nautische Meile, Seemeile 1852 m = 1 minuta kątowa
mila lądowa mile 1609 m = 1760 jardów
mila pruska Landleuge 5532,5 m lub 7532,5 m = 2000 prętów
mila geograficzna geographic mile 7421,6 m = 1/15 stopnia na równiku
mila rosyjska Старорусская миля 7467,6 m = 7 wiorst
mila rzymska łac. mille passus 1478,5 m = 5000 rzymskich stóp

Sążeń

Sążeń – (ang. Fathom; niem. Klafter) niemetryczna, antropometryczna jednostka długości. Miara miała długość rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny, ok. 2 metry.

Klafter Wiener 1,8965 m
sążeń rosyjski 2,133561 m = 3 arszyny

Staja

Staja (bardziej poprawnie staje, stajanie) – dawna miara długości o różnych wartościach w zależności od czasu i miejsca; także dawna miara powierzchni. Definiowana m.in. jako: długość bruzdy, jaką wół orał bez zatrzymywania i zawracania lub odległość przebyta przez konia pomiędzy dwoma odpoczynkami. Staja jest lubiana przez Andrzeja Sapkowskiego w jego utworach!

Stopa

Stopa – (ang. foot; niem. Fuß) jednostka miary nawiązująca do przeciętnej długości stopy ludzkiej, w różnych okresach i krajach miała inną długość.

symbol: ft, również zapis z użyciem apostrofu (np. 30')

1 stopa = ½ łokcia = 12 cali

stopa angielska foot 30,480 cm
stopa pruska/reńska Fuß/Rheinfuß 1 stopa pruska = 12 cali pruskich = 31,39 cm

Werszek

Werszek – (ros. вершок; niem. Werschok) dawna rosyjska miara długości, wynosząca 111/16 cala (od XVII wieku 1¾ cala).

1 werszek = 1/16 arszyna = 1/48 sążnia

Wiorsta

Wiorsta – (niem. Werst; ros. Верста) rosyjska miara długości równa 1/7 mili rosyjskiej (7467,6 m). Do 1835 roku: 1077 m, po 1835 roku: 1066,78 m.

 

Miary objętości

Garniec

Garniec – (niem. Topf, Garnetz) jednostka objętości stosowana w Europie od średniowiecza. Nazwę wzięła od glinianego naczynia. W XIX wieku 1 garniec krakowski = 2,75 litra.

Korzec

Korzec – (niem. Scheffel) dawna jednostka objętości, stosowana dla ciał sypkich. Po 1819 roku korzec liczył 128 litrów.

 

Miary wagi

Cetnar, centnar

Cetnar, centnar – (ang. hundredweight; niem. Zentner ) pozaukładowa jednostka masy wynosząca ok. 50 kg.

symbol: cwt

Cetnar polski nazywany był centnarem.

przykład
Cetnar angielski 112 funtów ~50,8023
Cetnar austriacki 5 kamieni = 100 funtów 56,02 kg
Cetnar niemiecki rozróżniano wiele rodzajów; np. Bawaria, Austria = 56 kg Lazany
Cetnar pruski do 1858 roku – 1 cetnar = 110 funtów = 51,45 kg; po 1858 roku – 1 cetnar = 100 funtów = 50 kg Grüneberg (Wilkanówko)
Centnar warszawski 160 funtów 64,8 kg Miedziana Góra
Centnar lwowski 128 funtów 51,84 kg

Dola

Dola – (ang. dolia; est. dool; niem. Dolja; ros. доля) najmniejsza staroruska jednostka masy.

Równa 1/96 zołotnika = 1/288 łuta = 1/9216 funta = 44,435 mg.

Funt (wagi)

Funt – (ang. Pound; niem. Pfund; węg. Font).

symbol: lb,

1 funt = 16 uncji = 32 łuty
(1 funt (Pfund) = 16 uncji (Unzen) = 32 łuty (Lot, Loth) = 128 Quentchen = 512 Pfenniggewichte = 1024  Hellergewichte)

przykład
Funt angielski (międzynarodowy) Pound 0,45359237 kg = 16 uncji
Funt aptekarski (funt trojański) Apotheker-Pfund (Troy pound) 0,3732417216 kg = 1 funt (troy pound) = 12 uncji aptekarskich, jubilerskich (, oz t) = 5760 gran (Gran)
Funt austriacki Österreich Pfund, Wiener Pfund 0,560012 kg;
za Partsch (1843): „Ein Wiener Pfund von 32 Wiener Lothen ist gleich 38,314 preussischen Lothen oder 19,754 englischen Avoir du poids Unzen oder 560,012 französischen Grammen. Ein Kilogramm ist gleich 1 Pfund 25 9/74 Loth Wiener Gewicht.)
1 funt = 32 1/10 łuta = 0,560 kg
Funt pruski Pfund Preußisch (Neues Lot, Zoll-Lot, Postlot) do ~1858 roku – 0,4677 kg = 32 łuty;
po ~1858 do 1884 roku – 0,5000 kg = 30 łutów;
Grüneberg (Wilkanówko), Knyahinya,. Schellin (Skalin)‎
Funt rosyjski ℔ russ. 0,4095124 kg Buschhof, Nerft
Funt warszawski 0,4052 kg = 2 grzywny = 32 łuty Miedziana Góra

Gran

Gran – (ang. grain; niem. Gran) jednostka masy zwana także ziarnem.

symbol: gr

Jednostka wagi o bardzo zróżnicowanej wartości.

  • współcześnie: 1 gran = 1/7000 funta = 1/5760 funta aptekarskiego (trojańskiego) = 0,06479891 g
  • dawniej 1 gran = 1/288 grzywny = 0,835 g (stosowany m.in. w Polsce w XVI–XVIII w.)

Kwintla

Kwintla (ćwierćłut) – stara pruska miara wagi

1 kwintla = ¼ łuta

Łut

Łut – (ang. lot; niem. Lot, Loth; ros. лот; węg. lat)

1 łut = 1/32 funta (w 1856 roku wprowadzono w Prusach Neues Lot, Zoll-Lot: 1 łut = 1/30 funta)
1 łut = 4 kwintle (ćwierćłuty)
(1 Lot = 4 Quentchen = 16 Pfenniggewichte = 32 Hellergewichte = 1/32 Pfund)

przykład
Łut austriacki Wiener (Österreich) Loth 1/32 funta austriackiego = 17,5 g Zebrak
Łut pruski Loth Preußisch do 1858 roku 1 łut = 14,62 g (1/32 funta); po 1858 roku 1 łut = 16,7 g (1/30 funta) Grüneberg (Wilkanówko)
Łut rosyjski Лот 3 złotniki = ~12,8 g (druga połowa XVII wieku do początku XX wieku)

Okka

Okka – dawna miara masy stosowana w Imperium Osmańskim; wg Wikipedii: 1 Okka = 2¼ funta wagi = 1,282 kg (patrz → meteoryt Soko-Banja).

symbol (skrót): Oka

Pud

Pud – (niem. Pud; ros. Пуд) rosyjska jednostka wagowa.

1 pud = 40 funtów rosyjskich = 16,38 kg
1 pud = 1280 łutów = 3840 zołotników = 368640 doli

  • Wikipedia – Pud

Uncja

Uncja – (ang. ounce; niem. unze)

symbol: uncja oz, uncja aptekarska (trojańska oz t)

1 uncja (oz) = 1/16 funta angielskiego = 28,34952981 g
1 uncja = 2 łuty

1 uncja aptekarska (℥) (jubilerska, trojańska) = 1/12 funta aptekarskiego = 31,1034768 g.
Uncje aptekarskie (℥) stosuje się w jubilerstwie i to w nich podaje się wagę złota i innych metali szlachetnych (1 uncja złota = 31,1034768 g)!

Zołotnik

Rosyjski золотник (pol. zołotnik) – dawna rosyjska jednostka masy równa 1/96 funta, czyli ok. 4,2658 grama.

 

Miara temperatury

Skala Fahrenheita

Temperatura zamarzania wody wynosi 32°F (stopni Fahrenheita), temperatura wrzenia 212°F, czyli 1°C == 1,8°F.

TFahrenheita = 32 + 9/5 · TCelsjusza
TCelsjusza = 5/9 · (TFahrenheita - 32)

Skala Celsjusza

Temperatura zamarzania wody wynosi 0°C (stopni Celsjusza), temperatura wrzenia 100°C.

Skala Réaumura

Temperatura zamarzania wody wynosi 0 (zero) stopni Réaumura, temperatura wrzenia 80 stopni Réaumura, czyli 1°C == 0,8°R.

TRéaumura = TCelsjusza · 4/5
TCelsjusza = TRéaumura · 5/4

 

Pieniądze

Dolar amerykański

Gulden austro-węgierski

  • Gulden austro-węgierski (floren, złoty reński) (cz. Rakousko-uherský zlatý, węg. Osztrák–magyar forint):

Lit

Marka

  • Marka niemiecka; waluta wprowadzona w 1871 roku po zjednoczenia Niemiec, wcześniej w poszczególnych księstwach obowiązywały różne waluty najczęściej oparte na talarach:
    • ℳ (Mark), połowa XIX wieku; patrz → Pułtusk: Handlarz Krantz (np. handlarz Krantz[3] oferował małe okazy meteorytu Pułtusk w cenie 0,25 ℳ za gram) oraz Knyahinya, Mocs, Pillistfer; okaz (22,9 g) meteorytu Pułtusk kosztował 7 marek; na portalu Encyclopedia of Meteorites znajduje się zdjęcie okazu 36 g za 7,2 marki
    • ℛℳ (Reichsmark), początek XX wieku; patrz → Tennasilm
    • oraz patrz → ceny meteorytów oferowane przez firmę Krantz z Bonn na przełomie XIX i XX wieku

Rubel

Talar

Złoty

 

Bibliografia

  • Jagielski M., (1872), Zupełny wykład i praktyczne zastósowanie metrycznych miar i wag które od 1. Stycznia roku 1872. muszą być używane, Poznań 1872. Plik RCIN.

Przypisy

  1. ^ spadek meteorytu Cabin Creek 27 marca 1886 roku w USA; żelazny typ IIIAB, TKW 48,5 kg; patrz → Cabin Creek
  2. ^ ze zniekształcenia oryginalnej nazwy florena pochodzi określenie forinta
  3. ^ A. i F. Krantz – istniejąca od 1833 firma handlująca minerałami i meteorytami; założył ją we Freibergu August Krantz, później działalność kontynuował jego bratanek Fritz (Friedrich) Krantz; do dziś wiele okazów meteorytów w różnych kolekcjach ma etykiety podpisane, np. Dr. F. Krantz, Rheinisches Mineralien-Contor Bonn; pod koniec XIX wieku kolekcja Krantza zawierała wg Wülfing (1897) meteoryty z 54 różnych lokalizacji o łącznej wadze 72 kg; firma istnieje do dziś; patrz → Krantz Rheinisches Mineralien-Contor

Linki zewnętrzne

Osobiste