(Unless otherwise stated, the copyright of the materials included belong to Jan Woreczko & Wadi.)
Hraschina
Z Wiki.Meteoritica.pl
Strona w budowie (Site under construction) Jeszcze to chwilę potrwa (It will take a while) |
Jeden z okazów przekuli na gwoździe!
Hraschina → | |
![]() Meteoryt Hraschina (Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu; fot. Tomasz Jakubowski)
| |
Spadek | |
Lokalizacja | Chorwacja |
Położenie[1] | 46°06'N, 16°20'E |
Data | 26 maja 1751, 18:00 (środa) |
Charakterystyka | |
Typ | żelazny IID (Om)[2] |
Masa | ~49 kg |
Liczba okazów | 2 okazy |
Meteoritical Bulletin Database | |
Synonimy → | |
w NHM Cat: Agram, Hrascina, Hrasina, Zagrab, Zagreb, Zagrebacko zeljezo; po chorwacku Hrašćinski meteorit |
26 maja 1751 roku około godziny 18:00 mieszkańcy Hraschiny zaobserwowali w kierunku wschodnim kulę ognia, która z hukiem przypominającym wystrzał armatni, rozpadła się na dwie części za którymi ciągnął się ognisty ślad. Gdy kule spadły na ziemię huk był równie głośny. Bolid był obserwowany w całym regionie, udokumentowano relacje z miejscowości odległych od Hraschiny nawet o 100 km. Mieszkańcy Hraschiny zebrali kawałki meteorytu i zanieśli do sądu parafialnego. Wiadomość dotarła do biskupa Zagrzebia, a ten wysłał kanoników by przesychali świadków. Raport ze spadku sporządził 6 sierpnia wikariusz generalny diecezji zagrzebskiej Vuk Kukuljević.[3] Był to pierwszy w historii dobrze udokumentowany spadek meteorytu żelaznego.[4] Świadkami spadku była duża liczba osób co jednoznacznie dowodziło, że „kamienie mogą spadać z nieba”! (Wikipedia)
Opierając się na protokole biskupa barona Franjo Ksaver Klobušickiego[5] oraz na fakcie, że te świeżo spadłe meteoryty były pokryte skorupą ze stopionego metalu, Ernst Chladni zaproponował w 1794 roku hipotezę, że meteoryty pochodzą z przestrzeni kosmicznej. Ale to dopiero po 50 latach, spadek meteorytu L'Aigle[6] we Francji w 1804 roku, przekonał świat nauki, że meteoryty mają pozaziemskie pochodzenie (Wikipedia).
Spadek
Na pola w okolicy wsi Domovca spadły dwa okazy o wadze 71 i 16 funtów. Licząc funty austriackie równe 0,56 kg, okazy miały więc odpowiednio 39,76 i 8,96 kg. Mniejsza bryła została podzielona przez kowali w Hraschinie, Zagrzebiu i Bratysławie, a niektóre części zostały przekute w gwoździe, inne rozdano jako ciekawostki! Większa bryła trafiła do muzeum w Wiedniu, gdzie znajduje się do dziś (Buchwald 1975; Haidinger 1860).[7]
Większy 40-kilogramowy fragment utworzył krater w kształcie lejka, głęboki na około 120 cm, szeroki na 50 cm. Spadł on na pole Michl Kollar, które zaorał ledwie tydzień wcześniej. Mniejsza masa 9 kg zrobiła podobny otwór o głębokości około 90 cm i szerokości 90 cm w odległości 2000 kroków od pierwszej masy. Miejsca te znajdowały się bezpośrednio na wschód od wsi Hraschina. W relacjach ze spadku nie ma informacji czy świeżo wykopane bryły były jeszcze ciepłe.
Zachowana większa masa ma z grubsza kształt trójkątnej tarczy o wymiarach 38×28×10 cm i waży 39,7 kg. Lekko wypukły przód pokryty jest regmagliptami o średnicy 1,5-4 cm i głębokości ok. 1 cm. Strona przeciwna jest płaska i pokryta dużymi, płytkimi regmagliptami z niewielką rzeźbą. Różnice wyglądu obu stron odpowiadają charakterystycznemu kształtowi okazów orientowanych, takich na przykład, jak Ilimaes[8], Cabin Creek[9], Iron Creek i Quinn Canyon. Widoczne na przedniej powierzchni liczne wgłębienia (długie na 1-5 cm, szerokie i głębokie na 1-2 mm) przypominające ślady po dłucie (blizny) wskazują, gdzie znajdowały się tzw. lamele Breziny (ang. Brezina lamellae) za schreibersytu.[10] Ich występowanie sugeruje, gdzie była wcześniej przytwierdzona druga, zaginiona bryła 9 kg, która oderwała się podczas lotu meteoroidu jeszcze z dużą prędkością (Buchwald 1975).
Wyjątkowy typ
Meteoryt Hraschina należy do rzadkiego typu meteorytów żelaznych IID i jest oktaedrytem średnioziarnistym Om (ang. medium octahedrite). To w meteorytach Elbogen i Hraschina Alois von Beckh Widmanstätten zaobserwował na ich wytrawionych powierzchniach struktury krystaliczne nazwane później jego nazwiskiem. Początkowo traktowano odkryte struktury jako minerały i nadawano im nazwy utworzone od miejsc spadków meteorytów żelaznych. I tak Stanislas Meunier w 1893 roku wprowadził 22 nazwy tych odmian, m.in. agramit od nazwy miasta Zagrzeb (niemiecka historyczna nazwa miasta Agram; stąd też synonim nazwy meteorytu Hraschina, której używano do lat 20. XX wieku). Nazwy te nie przyjęły się, dziś stopy (minerały) żelazo-niklu określamy terminami: kamacyt, taenit, tetrataenit (Manecki 1975).
Rzadki typ IID
![](/images/thumb/0/06/Iron_meteorites_classification_%28trace_elements_Ga-Co%29.jpg/200px-Iron_meteorites_classification_%28trace_elements_Ga-Co%29.jpg)
Meteoryt Hraschina należy do rzadkiego typu meteorytów żelaznych IID. W bazie Meteoritical Bulletin Database jest zarejestrowanych tylko 26 meteorytów tego typu (stan: luty 2021 r.).[11]
Na Europę przypada ich aż 6: dwa spadki – Elbogen (Czechy) i Hraschina (Chorwacja) oraz znaleziska – Vicenice, Alt Bela (oba też z Czech!) oraz Cheder[12] (Rosja/Azja) i Orlov Dol (Bułgaria). Więc aż 3 meteoryty typu IID przypadają na niewielkie Czechy! Na terenie dużo większych Stanów Zjednoczonych[13] znaleziono ich tylko 7, a spośród dziesiątków tysięcy meteorytów znalezionych na Antarktydzie tylko 2 są tego typu (m.in. meteoryt Miller Butte 03002[14]).
Trzy czeskie meteoryty typu IID mają (podejrzanie?!) bardzo podobny skład. Są one również od siebie „nieodległe” – miejsca spadku/znalezienia meteorytów Elbogen i Vicenice leżą od miejsca znalezienia okazu Alt Bela odpowiednio o: 398 i 166 km!
Pierwiastki śladowe (ang. trace elements) w meteorytach grupy IID (za Koblitz MetBase oraz Meteoritical Bulletin Database; kompilacja wyników z różnych publikacji):
Meteoryt Ni
[mg/g]Ga
[μg/g]Ge
[μg/g]Ir
[μg/g]Co
[mg/g]Au
[ng/g]P
[mg/g]bandwidth
[mm]Vicenice (Czechy, znalezisko 1911 rok, 4,65 kg) 97,7 74,8 87,4 12,7 6,8 773 2,7 0,63-0,80 Elbogen (Czechy, spadek ~1400 rok, ~107 kg) 102 75 87 14 6,4 – 2,2 0,75 Alt Bela (Czechy, znalezisko 1898 rok, ~4 kg) 100,4 75 84 16 – – – 0,70 oraz Cheder[12] (Rosja/Azja, znalezisko 2003 rok, 5,39 kg) 72,4 – – 16,9 4,4 500 – 1,0-1,5 Hraschina (Chorwacja, spadek 1751 rok, ~49 kg) 106 75 89 13 – – – 0,70 Orlov Dol (Bułgaria, znalezisko 2018 rok, 151 kg) 98,7 70,5 – 18,9 6,66 602 – 0,83±0,21
![](/images/thumb/4/49/IID_group_%28trace_elements_Ni-Ir%29.png/200px-IID_group_%28trace_elements_Ni-Ir%29.png)
Jest to stosunkowo mało liczna grupa meteorytów, ale rozrzut wartości zawartości pierwiastków śladowych wewnątrz niej jest większy, niż dla tych trzech meteorytów żelaznych z Czech!
Okazy meteorytów Alt Bela, Elbogen i Vicenice są do siebie bardzo podobne w formie – są to „kartoflaste” bryły bez regmagliptów – oraz mają podobny stopień i charakter zwietrzenia. Również wszystkie one są oktaedrytami średnioziarnistymi (Om – medium octahedrite)!
Ciekawostka: Do tego rzadkiego typu należy również meteoryt anomalny IID-an Los Vientos 189, polskie znalezisko na pustyni Atakama w Chile! Znalazcami był team Magda Skirzewska i Łukasz Smuła (Art&Met).
Meteoryty żelazne typu IID
O meteorytach żelaznych typu IID (Woźniak 2021):
![«](/images/thumb/b/bb/BQuoteTop.png/24px-BQuoteTop.png)
Grupa IID
Grupa IID – okazy meteorytów tej grupy to oktaedryty średnio- i drobnoziarniste (Om i Of) (z wyjątkiem anomalnego ataksytu Arltunga (IID-an)). Meteoryty w tej grupie mają jedną z największych zawartości galu spośród wszystkich meteorytów żelaznych, jego średnia wartość wynosi ok. 75 μg/g i ustępują tylko meteorytom typu IA (rys. 4 oraz Załącznik 2). Tempo stygnięcia ich ciał macierzystych wynosiło zaledwie ok. 1-2 stopnie na milion lat (1-2ºC/My).
Schreibersyt jest w nich popularny, jego obfitość rośnie ze wzrostem zawartości niklu. Zawartość troilitu jest podobna do zawartości w grupie IIC, ale jest mniejsza niż w grupie IIIAB. Nodule troilitowe większe niż 1 cm są rzadkie. Brak cohenitu, ale występuje haxonit w polach plessytowych. Tylko jeden meteoryt tej grupy, Elbogen zawiera grafit, ale występowanie martensytowych obszarów w innych meteorytach grupy IID sugeruje, że grafit jest dość popularny w tej grupie. Stwierdzono małe ziarna krystobalitu w meteorycie Carbo, jako małe 0,5 mm zielone szkliste krople w jego nodulach troilitowych. Nie zaobserwowano występowania carlsbergitu, natomiast inkluzje krzemianowe są bardzo rzadkie. W grupie są tylko trzy[15] meteoryty anomalne: Arltunga (ATAX), Los Vientos 189 (Om, polskie znalezisko!) i NEA 002 (Of). W meteorycie Arltunga (ATAX) belki kamacytu są bardzo wąskie, ~0,005 mm, 100 razy mniejsze niż w oktaedrytach drobnoziarnistych, ale pierwiastki śladowe lokują go w obszarze nisko-niklowych IID (Scott et al. 1975; Wasson et al. 2006)!
W 1808 roku podczas trawienia dwóch meteorytów z tej właśnie grupy – Hraschiny i Elbogen – austriacki drukarz i naukowiec Count Alois von Beckh Widmanstätten zaobserwował po raz pierwszy słynne figury.
Najpopularniejsze meteoryty tej grupy to: Elbogen (Om), Hraschina (Om), Arltunga (IID-an, ATAX), Carbo (Om) oraz Alt Bela (Om) [oraz Rodeo[16]; w meteorycie typu IID Needles Buchwald (1975) opisuje lamele Breziny].
![»](/images/thumb/d/d3/BQuoteBottom.png/24px-BQuoteBottom.png)
Kolekcje
Fragmenty meteorytu Hraschina w światowych kolekcjach. Największe zbiory:
zbiór waga fragmentów
(Koblitz MetBase)uwagi Vienna, Naturhist. Mus. 39,27 kg [main mass] Haarlem, Tyler Mus. 129 g [authenticity unconfirmed] Würzburg, Min. Mus. 45 g Göttingen, Min. Inst. Univ. 29 g Berlin, Mus. Naturk., Humboldt Univ. 20,5 g (…) Sarajevo, Bosnian Nat. Mus. 7,6 g Zagreb, Min.-Petrog. Mus. 0,6 g wg Wikipedii w Zagrzebiu znajduje się płytka 0,56 g
Masa główna meteorytu Hraschina znajduje się w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu, natomiast w rodzimej Chorwacji jest tylko mała płytka 0,56 g!
Brak fragmentów tego meteorytu w instytucjonalnych zbiorach polskich.
Lokalizacja
(D) Domovec, (H) Hraschina (Hrašćina)
Miejsce spadku/pamiątkowa tablica i pomnik
* W 2018 roku Google zmieniło zasady działania apletu, mapa może wyświetlać się niepoprawnie (pomaga Ctrl+F5); więcej → Szablon:GEMap-MyWiki
W miejscu, gdzie spadł meteoryt, znajduję się pamiątkowa tablica i pomnik w formie kopii większego okazu! (Google Maps)
Poczta chorwacka emitowała również znaczki pocztowe z okazji 270 rocznicy spadku meteorytu.
Mapy
Hraschina/Galerie
Bolid z którego spadł meteoryt Hraschina
Meteoryty: Durango[17], Elbogen, Hraschina (źródło: Tschermak 1864) |
||
Lamele Breziny (ang. Brezina lamellae)[20] |
Wewnętrzna budowa meteorytu Hraschina
Wytrawiona płytka meteorytu Hraschina. Z tej płytki wykonywano odbitki do drukuSzablon:!metallograph (Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu; fot. Tomasz Jakubowski) |
Plansza z odbitkamiSzablon:!metallograph przekrojów meteorytów żelaznych: Bohumilitz, Elbogen, Hraschina (syn. Agram), Lenarto, Magura, Rancho de la Pila (1882) (syn. Durango)[17], Steinbach, Toluca[21] (źródło: Haidinger 1845) |
Wytrawione przekrojeSzablon:!metallograph meteorytów żelaznych, m.in.: Bohumilitz, Braunau, Elbogen, Hraschina (Agram), Lenarto (źródło: Haidinger 1855) |
Bibliografia
- Berwerth Friedrich M., (1913), Übereinstimmendes in den Formen der Meteoriten (Mit 2 Tafeln), Annalen des K.K. Naturhistorischen Hofmuseum, Bd. XXVII, Wien 1913, s. 460-464 (ilustracje).[22] Plik DjVu.
- Brandstätter Franz, Ferrière Ludovic, Köberl Christian, (2013), Meteorites: Witnesses of the Origin of the Solar System (Meteoriten: Zeitzeugen der Entstehung des Sonnensystems), Edition Lammerhuber, 2013, ss. 272.[23] ISBN 978-3901753435.
- Buchwald Vagn Fabritius, (1975), Handbook of Iron Meteorites. Their History, Distribution, Composition, and Structure, University of California Press, Berkeley 1975, (s. 664-668). ISBN 0-520-02934-8.[24] Pliki PDF.
- Chladni Ernst F.F., (1794), Ueber den Ursprung der von Pallas gefundenen und anderer ihr ähnlicher Eisenmassen und über einige damit in Verbindung stehende Naturerscheinungen (O pochodzeniu znalezionej przez Pallasa i o innych podobnych masach żelaznych oraz o pewnych z tym związanych zjawiskach natury), Lipsk i Ryga 1794, ss. 63.[25][26] Plik DjVu; plik GoogleBooks.
- Clark Smith William, (1852), On Metallic Meteorites. An Inaugural Dissertation…, Göttingen 1852, ss. 112 (ilustracje).[27] Plik PDF.
- Döll Eduard, (1903), Über die Beobachtung des Falles von Meteoriten und das Aufsammeln derselben, Wien 1903, ss. 58.[28] Plik DjVu.
- Haidinger Wilhelm Ritter von, (1845), Handbuch der bestimmenden Mineralogie, enthaltend die Terminologie, Systematik, Nomenklatur und Charakteristik der Naturgeschichte des Mineralreiches, Wien 1845, ss. 630.[29] Plik DjVu; plik PDF.
- Haidinger Wilhelm Ritter von, (1855), Bemerkungen über die zuweilen im geschmeidigen Eisen entstandene krystallinische Struktur, verglichen mit jener des Meteoreisens, Sitzungsberichte der mathematisch-naturwissenschaftliche Classe der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, 15, 1855, s. 354-360.[30] Plik PDF; plik DjVu.
- Haidinger Wilhelm Ritter von, (1859), Der Meteoreisenfall von Hraschina bei Agram am 26. Mai 1751, Sitzungsberichte der mathematisch-naturwissenschaftliche Classe der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, 35, 1859, s. 361-388.[31][32] Plik DjVu.
- Haidinger Wilhelm Ritter von, (1860), Eine dritte Urkunde über den Meteorsteinfall von Hraschina bei Agram, Sitzungsberichte der mathematisch-naturwissenschaftliche Classe der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, 39, 1860, s. 519-525.[31] Plik DjVu.
- Koblitz Jörn, MetBase. Meteorite Data Retrieval Software, Version 7.3 (CD-ROM), Ritterhude, Germany 1994-2012. MetBase.
- Kren Tatjana, (2020), Hrašćinski meteorit: od legende do znanosti, Klub ljubitelja zavičajne baštine Hrašćina, 2020, ss. 115. ISBN 978-953-49223-0-9.
- Manecki Andrzej, (1975), Meteoryty, pyły kosmiczne i skały księżycowe, Seria: Nauka dla wszystkich, Nr 251, PWN, Warszawa 1975. Plik PDF.
- Neumayr Melchior, (1912), Dzieje Ziemi (tytuł oryg. Erdgeschichte), t. 1, Geologia ogólna, Warszawa 1912, s. 96-118 (ilustracje).[33] Plik DjVu.[34]
- Pötzsch Christian Gottlieb, (1804), Kurze Darstellung der Geschichte über das Vorkommen des gediegenen Eisens, sowohl des mineralischen als auch des problematisch-meteorischen, und anderer darauf Bezug habenden Aerolithen, mit eigenen Wahrnehmungen…, Dresden 1804, ss. 120.[35] Plik PDF.
- Schreibers Karl Franz von, (1820), Beyträge zur Geschichte und Kenntriss meteorischer Stein- und Metall-Massen, und der Erscheinungen, welche deren Niederfallen zu begleiten pflegen, Wien 1820 (ilustracje).[36] Plik DjVu; plik doi.
- Stütz (Stitz) Abbé O. (Andreas Anton), (1790), Über einige vorgeblich vom Himmel gefallene Steine, Bergbaukunde, Zweyter Band, Leipzig 1790, s. 398-409.[37] Plik GoogleBooks.
- Tschermak Gustav, (1864), Die Meteoriten, Waldheims Illustrirte Zeitung, Heft 16, 1864, s. 125-127.[38] Plik PDF.
- Woźniak Marek, (2021), Meteoryty żelazne – klasyfikacja w obrazach (Iron meteorites – classification in pictures), Acta Soc. Metheor. Polon., 12, 2021, s. 149-216 (abstrakt).[39] Plik ASMP; Książka abstraktów.
Przypisy
Zobacz również
- inne meteoryty żelazne typu IID: Alt Bela, Elbogen, Vicenice, Orlov Dol
- Meteoryty (kopie)
Linki zewnętrzne
- Meteoritical Bulletin Database (MBD) – meteoryt Hraschina
- Encyclopedia of Meteorites (EoM) – meteoryt Hraschina
- Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu (Natural History Museum Vienna; Vienna, Naturhist. Mus.) – Naturhistorisches Museum Wien ● Die Meteoritensammlung ● Mineralogy & Petrography ● [katalogi → Partsch (1843); Brezina (1885); Brezina (1895); Brezina (1896); Berwerth (1903)]
- Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie (Museum für Naturkunde, Institut für Mineralogie und Petrographie, Humboldt-Universität zu Berlin; Berlin, Mus. Naturk., Humboldt Univ.) – Museum für Naturkunde Berlin ● [katalogi → Rose (1864); Klein (catalogues); Hoppe (1975); Schulze (1996)]
- Wikipedia (EN) – Hraschina meteorite
- Wikipedia (HR) – Hrašćinski meteorit ● Hrašćina
- Naturhistorisches Museum Wien – Exhibition Meteorite of Hraschina
- Google Maps – Mjesto Pada Hraščinskog Meteorita
- Portal zagorje.com – LIJEPE VIJESTI: Uoči velike 270. obljetnice pada, Hrašćinski meteorit dobio svoju monografiju
- woreczko.pl – Figury, struktury Widmanstättena (Widmanstätten pattern) ● Meteoryty żelazne – klasyfikacja w obrazach (Iron meteorites – classification in pictures) ● Trawienie meteorytów żelaznych (Etching iron meteorites)
- Portal Meteorite Picture of the Day – Hraschina