O ile nie zaznaczono inaczej, prawa autorskie zamieszczonych materiałów należą do Jana Woreczko & Wadi.

(Unless otherwise stated, the copyright of the materials included belong to Jan Woreczko & Wadi.)

Z Wiki.Meteoritica.pl

Aktualna wersja na dzień 22:05, 9 paź 2026

Strona w budowie (Site under construction) Jeszcze to chwilę potrwa (It will take a while)

Piękne żelazo z bagna

Emsland →
Meteoryt Emsland (źródło: Gehler et al. 2015; „Abb. 37 Göttinger Hauptmasse des Meteoriten von Emsland. Foto: GZG Museum/G. Hundertmark.”)
znalezisko
Lokalizacja	Emsland, Dolna Saksonia, Niemcy
Położenie[1]	53°06'N, 07°12'E
Data	1940
Uwagi	znaleziony w torfowisku
Charakterystyka
Typ	meteoryt żelazny, niezgrupowany (Iron-ung), oktaedryt średnioziarnisty (Om, medium octahedrites)
Masa	19 kg
Cechy	jeden okaz
Meteoritical Bulletin Database

Meteoryt znaleziono latem 1940 roku podczas prac melioracyjnych prowadzonych przy budowie Brualer Schloot – kanału służącego do osuszania i zagospodarowania mokradeł na obszarze Brualer Moor. Okaz znajdował się na głębokości ponad 2 metrów. Miejsce znalezienia leżało na wysokim torfowisku na północny zachód od Rhede, około 500 m od granicy z Holandią.^[2]

W czasie II wojny światowej w regionie Emsland funkcjonowały obozy karne i obozy koncentracyjne, a więźniów wykorzystywano do ciężkich prac, między innymi przy osuszaniu torfowisk. Wśród nich był obóz Emslandlager III Brual-Rhede. Nie udało się jednak jednoznacznie ustalić, kto konkretnie natrafił na meteoryt ani czy był to któryś z więźniów pracujących przy robotach melioracyjnych.^[3]

Po znalezieniu okaz trafił do Wilhelma Sagemüllera, Oberbaurata, czyli starszego radcy budowlanego, związanego z Wasserwirtschaftsamt Meppen (Urzędem Gospodarki Wodnej w Meppen). Początkowo zamierzano przekazać go do regionalnego muzeum, ale bardzo szybko zainteresowali się nim naukowcy z Uniwersytetu w Getyndze. 26 sierpnia 1940 roku doktorant Franz Hillen zwrócił się do Sagemüllera z prośbą o przesłanie meteorytu jemu oraz jego promotorowi, Friedrichowi Rudolfowi Vogelowi, związanemu z laboratorium metalograficznym Institut für allgemeine Metallkunde Uniwersytetu w Getyndze. Sagemüller wysłał okaz 11 września 1940 roku. Gdzie przeprowadzono badania metalograficzne i analizę chemiczną (Vogel 1943).

Okaz miał około 22×19×13 cm i ważył pierwotnie około 19 kg. Większość jego powierzchni pokrywają regmaglipty – charakterystyczne zagłębienia powstające podczas przelotu przez atmosferę. Mimo śladów korozji zachowały się fragmenty skorupy obtopieniowej (ang. fusion crust, niem. Schmelzkruste). Ciekawe jest to, że na dolnej powierzchni meteorytu naturalnie ujawniła się struktura Widmanstättena. Jej odsłonięcie wiąże się z działaniem kwaśnego środowiska torfowiska, w tym kwasów humusowych. Meteoryt został więc częściowo „wytrawiony” już w ziemi – bez udziału człowieka!

Wyjątkowo świeży okaz!

Oglądając dostępne w internecie zdjęcia okazu Emsland (Wikimedia Commons), trudno uwierzyć, że w historycznych opisach okazu wspomina się o korozji i oblepiającej go zwietrzelinie. Na zdjęciu opublikowanym przez Gehlera (Gehler et al. 2015) widać okaz z wyraźnymi regmagliptami oraz dobrze zachowanymi fragmentami skorupy obtopieniowej. Miejscami dostrzec można również wyraźne linie spływu (ang. flow lines), podobne do tych obserwowanych na dobrze zachowanych okazach meteorytu Sikhote-Alin, który spadł w 1947 roku.^[4]

Nie udało się ustalić, czy dla tego meteorytu wykonano pomiary pozwalające określić jego wiek ziemski (ang. terrestrial age), czyli czas, jaki upłynął od spadku do znalezienia. Dobry stan zachowania nie pozwala sam w sobie wyznaczyć tego czasu, ale jest interesującą przesłanką do dalszych badań. Można przypuszczać, że meteoryt nie spędził w torfowisku wielu stuleci, spadł on krótko przed 1940 rokiem (?!), jednak hipoteza o stosunkowo niedawnym spadku pozostaje niepotwierdzona.

Obecnie okaz (masa główna) znajduje się na uniwersytecie w Getyndze (Geowissenschaftlichen Museum der Universität Göttingen), ale nie jest eksponowana. Początkowo wycięto z niej do badań około 3 kg materiału, obecnie waży około 16,1 kg (jej zdjęcia znajdują się na Wikimedia).

Kilka lat później, również na torfowiskach/wrzosowiskach, w pobliżu Oldenburga w Dolnej Saksonii, znaleziono meteoryt kamienny, chondryt zwyczajny Benthullen!

Meteoryty żelazne grupy Iron-ung

O meteorytach żelaznych grupy Iron-ung (Woźniak 2021):

Grupa Iron-ung

Zawartość Ni-Ga dla grupy Iron-ung (schematycznie zaznaczono pozostałe grupy; dla części meteorytów dokonano kilku ana­liz, stąd są one reprezentowane na wykresie przez kilka punktów (▼)). Na wykresach zaznaczono meteoryty podgrupy South Byron Trio (■)

Wiele okazów meteorytów nie udało się zaklasyfikować do żadnej konkretnej grupy i są one klasyfikowane jako meteoryty żelazne-niezgrupowane (Iron-ung, Iron, ungrou­ped). Jest wysoce prawdopodobne, że wiele z nich tworzy nieznane i nie wyodrębnione jeszcze grupy, ale zbyt mała liczba reprezentantów o podobnych cechach nie pozwala na jednoznaczne zidentyfikowanie i zdefiniowanie nowego klastra (Scott et al. 1975)!^[5]

W grupie meteorytów Iron-ung, stanowiących ponad 10% wszystkich skla­sy­fi­ko­wanych meteorytów żelaznych, również udało się zidentyfikować tria podobnych meteorytów (rys. 21). Najlepiej zbadane trio to South Byron Trio (Iron-ung, ATAX) do którego należą South Byron, Babb's Mill (Troost's Iron) oraz antarktyczny Inland Forts 83500. Podgrupa ta jest łączona z pallasytem niezgrupowanym Milton.

Badacze szacują, że meteoryty z grupy niezgrupowanych (Iron-ung) pochodzą z różnych ciał macierzystych, których szacowana liczba przekracza ponad 50. Chociaż meteoryty żelazne stanowią tylko ~4,5% spadków, to prawdopodobnie pochodzą one z większej liczby ciał macierzystych niż którakolwiek inna grupa meteorytów!

Do tej grupy należy niemiecki meteoryt Emsland.

Źródła

W artykule Gehler et al. (2015) są zamieszczone kopie korespondencji dotyczącej znaleziska (pochodzące w większości z Archiwum Krajowe Dolnej Saksonii – oddział w Osnabrück). Poniżej kilka z nich z tłumaczeniami.

List Wilhelmq Sagemüllera do Franza Hillena z 10 września 1940 roku:

Am 11. 9. 40 ist der Meteorit in einem hölzernen Kasten als Expressgut an die oben angegebene Anschrift abgesandt worden. Auch die Auswahl der Stelle, an der das Probestück abzutrennen ist, möchte ich Ihnen überlassen. Der Meteorit ist gefunden worden bei der Herstellung eines Grabens unter einer Decke von rd. 2 m Torfmoor und 0,5 m Sand. Die Fundstelle liegt etwa 500 m von der holländischen Grenze entfernt im Kreise Aschendorf-Hümmling auf der geographischen Breite des Ortes Brahe, das von der Ems 3,5 km nördlich des Ortes Rhede liegt.

Der Meteorit wird später in einem Museum ausgestellt werden. Dort wird er wesentlich mehr hervorgehoben, wenn ihm eine kurze Beschreibung von berufener Stelle beigegeben ist. Die Beschreibung muss zur Einrahmung geeignet sein. Ich bitte daher der Mitteilung des Ergebnisses der Untersuchung eine unterzeichnete Beschreibung beizufügen.

11.09.1940 r. meteoryt został wysłany jako przesyłka ekspresowa w drewnianej skrzynce na podany wyżej adres. Również wybór miejsca, w którym należy odciąć próbkę, pozostawiam Panu. Meteoryt został znaleziony podczas wykonywania rowu, pod warstwą torfu o grubości około 2 m i warstwą piasku o grubości 0,5 m. Miejsce znalezienia leży około 500 m od granicy holenderskiej, w powiecie Aschendorf-Hümmling, na szerokości geograficznej miejscowości Brahe, położonej nad rzeką Ems, 3,5 km na północ od miejscowości Rhede.

Meteoryt zostanie później wystawiony w muzeum. Będzie tam znacznie bardziej wyeksponowany, jeśli towarzyszyć mu będzie krótki opis sporządzony przez kompetentną osobę. Opis musi nadawać się do oprawienia w ramkę. Proszę zatem dołączyć podpisany opis do informacji o wynikach badań.

Na uwagę zasługuje list inżyniera z kierownictwa Budowy Robót Wodnych do Wilhelma Sagemüllera z 3 października 1940 roku:

Der eingesandte Meteorit wurde beim Bau des Brualer Schlotes, genau in der Achse desselben, zwischen Katzenburgerweg und Bergweg etwa 500 m ostwärts der Deutschholländischen Grenze gefunden. Die Achse des Brualer Schlotes deckte sich an der Fundstelle mit dem dort schon vorhandenen Fachschlot, dessen Sohle auf etwa + 2,00 m NN lag. Der mineralische Untergrund lag an der Fundstelle auf + 0,58 m NN; die Unterseite des Meteoriten auf ± 0,0.

Der Meteorit ist hier nach der Auffindung nicht geputzt worden. Lediglich ist am Fundort selbst der anhaftende Sand und Schmutz mit einem Lappen und Wasser entfernt worden.

Der den Meteoriten umgebende Boden hatte eine graublaue Färbung, wobei die Tönung dicht am Meteoriten stärker war und in etwa 3 cm Abstand in die weissgelbliche Färbung des Sandes überging. Meine Umfragen haben ergeben, dass sich eine Erinnerung an das Auftreten eines Meteoriten in der Umgegend nicht erhalten hat.

Przesłany meteoryt został znaleziony podczas budowy rowu Brualer Schloot, dokładnie na jego osi, między Katzenburgerweg a Bergweg, około 500 m na wschód od granicy niemiecko-holenderskiej. Oś rowu Brualer Schloot pokrywała się w miejscu znalezienia z istniejącym tam wcześniej rowem odwadniającym, którego dno znajdowało się na wysokości około +2,00 m n.p.m. Podłoże mineralne w miejscu znalezienia znajdowało się na wysokości +0,58 m n.p.m., a spód meteorytu na wysokości ±0,0.

Po znalezieniu meteoryt nie był tutaj czyszczony. Jedynie w samym miejscu znalezienia usunięto przylegający piasek i brud za pomocą szmatki i wody. Ziemia otaczająca meteoryt miała szaroniebieskie zabarwienie, przy czym odcień był intensywniejszy bezpośrednio przy meteorycie, a w odległości około 3 cm przechodził w białawożółte zabarwienie piasku. Z przeprowadzonych przeze mnie wywiadów wynika, że w okolicy nie zachowała się pamięć o zaobserwowaniu meteorytu.

List Rudolfa Vogel do Wilhelma Sagemüllera z 21 października 1941 roku:

(…) Sollten Sie selbst bzw. Ihre Behörde über den Verbleib des Meteoriten nicht zu entscheiden haben, so wollen Sie bitte dieses Schreiben an die zuständige Instanz weiterleiten.
Heil Hitler
RVogel

p s
Der Meteorit wog im Anlieferungszustand 19 kg, jetzt noch 18,5 kg. Das Abtrennen des Materials besorgte Herr Dr. Hillen. Es wurden also rund 500 g entfernt, davon wurde für die chemische Analyse ein Stück von 96 g verwandt, für die Durchführung der mikroskopischen Untersuchung habe ich mich mit einer Probe von nur 35 g begnügt. Ausserdem hat Herr Dr. Hillen so viel ich weiss, 2 Proben, und eine gewisse Menge ist durch das Absägen verloren gegangen. Nähere Angaben kann ich nicht machen, da Herr Dr. Hillen nicht mehr hier ist.

(…) Jeśli ani Pan, ani Pański urząd nie są właściwi do podjęcia decyzji w sprawie dalszych losów meteorytu, proszę przekazać to pismo właściwej instancji.
Heil Hitler
R. Vogel

P.S.
Meteoryt ważył w chwili dostarczenia 19 kg, a obecnie waży już tylko 18,5 kg. Odcięciem materiału zajął się pan dr Hillen. Usunięto więc około 500 g; z tego kawałek o masie 96 g został wykorzystany do analizy chemicznej, a do przeprowadzenia badań mikroskopowych zadowoliłem się próbką o masie zaledwie 35 g. Ponadto, o ile mi wiadomo, pan dr Hillen pobrał dwie próbki, a pewna ilość materiału została utracona podczas cięcia piłą. Nie mogę podać dokładniejszych informacji, ponieważ pana dr Hillena już tutaj nie ma.

Lokalizacja

Według źródeł, okaz został znaleziony na zachód od wsi Brahe (dziś już nie istniejącej), na północny zachód od wsi Rhede, 500 m od granicy z Holandią (Niderlandami). Znaleziony na głębokości 2 m podczas kopania rowu melioracyjnego/kanału Brualer Schloot.

Mapy

Położenia bagna/wrzosowiska Brualer Moor (mapa z 1928 roku: Geologische Spezialkarte von Preussen und den Thüringischen Staaten/[2809]=Gradabteilung 21, Blatt 54: Bunde)

Położenia bagien/wrzosowisk Brualer Moor i Rheder Moor; różowa linia – kanał Brualer Schloot (mapy z 1898 roku: Topographische Karte 1:25000/[2909]=1442: Rhede in Hannover oraz [2809]=1362: Bunde)

Bibliografia

• Bartoschewitz Rainer, (1999), Der Emsland Meteorit, Der Aufschluss, 50(5), 1999, s. 257–266.

• Buchwald Vagn Fabritius, (1975), Handbook of Iron Meteorites. Their History, Distribution, Composition, and Structure, University of California Press, Berkeley 1975, (s. 566-567). ISBN 0-520-02934-8.^[6] Pliki PDF.

• +Gehler Alexander, Reich Mike, (2015), Die Meteorite Niedersachsens, Naturhistorica – Berichte der Naturhistorischen Gesellschaft Hannover, 157, 2015, s. 7-100.^[7] Plik PDF; plik Naturhistorica.

• Koblitz Jörn, MetBase. Meteorite Data Retrieval Software, Version 7.3 (CD-ROM), Ritterhude, Germany 1994-2012. MetBase.

• Vogel Rudolf, (1943), Emsland, ein neuer Eisenmeteorit, Chemie der Erde, 15(1-2), Jena 1943, s. 52–65.

• Woźniak Marek, (2021), Meteoryty żelazne – klasyfikacja w obrazach (Iron meteorites – classification in pictures), Acta Soc. Metheor. Polon., 12, 2021, s. 149-216 (abstrakt).^[8] Plik ASMP; Książka abstraktów.

Przypisy

Zobacz również

• meteoryt Zadzim
• meteoryty: Benthullen  ●  Oldenburg (1930)

Linki zewnętrzne

• Meteoritical Bulletin Database (MBD) – meteoryt Emsland
• Encyclopedia of Meteorites (EoM) – meteoryt Emsland

• Wikipedia (DE) – Emsland (Meteorit)
• Wikimedia (DE) – Category:Emsland (Meteorit)
• Wikipedia (NL) – Brualer Schloot

• Portal Hypotheses – Meteoriten-Fund im Emsland: 1940 finden Strafgefangene bei Rhede im Hochmoor einen Eisenmeteoriten

• woreczko.pl – Figury Widmanstättena (Widmanstätten pattern)