PayPal-donate (Wiki).png
O ile nie zaznaczono inaczej, prawa autorskie zamieszczonych materiałów należą do Jana Woreczko & Wadi.

(Unless otherwise stated, the copyright of the materials included belong to Jan Woreczko & Wadi.)


Alt Bela

Z Wiki.Meteoritica.pl

(Różnice między wersjami)
m (Bibliografia)
Linia 54: Linia 54:
{{AQuote-end}}
{{AQuote-end}}
-
 
-
{{!Iron IID |met-name=Alt Bela}}
 
-
<!-- Alt Bela to meteoryt bardzo rzadkiego typu IID. Takiego samego typu są dwa inne [[Czechy|czeskie]] meteoryty [[Elbogen]] i&nbsp;[[Vicenice]], których miejsca spadku/znalezienia leżą od miejsca znalezienia okazu Alt&nbsp;Bela odpowiednio: 398 i&nbsp;166&nbsp;km! -->
 
== Kolekcje ==
== Kolekcje ==
Linia 82: Linia 79:
<br clear="all"/>
<br clear="all"/>
 +
 +
{{!Iron IID |met-name=Alt Bela}}
 +
<!-- Alt Bela to meteoryt bardzo rzadkiego typu IID. Takiego samego typu są dwa inne [[Czechy|czeskie]] meteoryty [[Elbogen]] i&nbsp;[[Vicenice]], których miejsca spadku/znalezienia leżą od miejsca znalezienia okazu Alt&nbsp;Bela odpowiednio: 398 i&nbsp;166&nbsp;km! -->
== Lokalizacja ==
== Lokalizacja ==

Wersja z 14:06, 11 wrz 2021

1i

Trzeci „bliźniak” meteorytów Elbogen i Vicenice?

Alt Bela
Alt Bela (Smyčka 1900) mm.jpg
Masa główna meteorytu (źródło: Smyčka 1900)
Znalezisko
Lokalizacja Czechy
Położenie[1] 49°46'N, 18°15'E
Data przed 1898
Charakterystyka
Typ żelazny IID (Om)[2]
Masa ~3,9 kg[3]
Liczba okazów jeden okaz
Meteoritical Bulletin Database
Synonimy
w NHM Cat: Alt Biela, Stara Bela; po czesku: Stará Bělá

W połowie XIX wieku (prawdopodobnie w 1876 roku) w okolicy wsi Stará Bělá (Alt-Bělá) na Morawach rolnik Štěpán Holáň podczas orki wyorał pojedynczą bryłę żelaza o masie 3,9 kg. Nie wiedząc co z nią zrobić zabrał ją do domu, gdzie przeleżała zapomniana wiele lat. Dopiero w 1898 (lub 1899?) roku pokazał on swoje znalezisko profesorowi pobliskiego gimnazjum w Ostrawie Franzowi Smyčkovi (František Smyčka), który rozpoznał w nim meteoryt żelazny (Tuček 1981).

Więcej informacji o okolicznościach znalezienia meteorytu pisze Jarošek (2004) w oparciu o nieosiągalne dla Redakcji źródła:

«

(…) Ale čtěme dál na straně 18 [w Smyčka (1899c)]: „Co se týče času, kdy bylo toto železo nalezeno, mám pouze zprávy kusé. Dárce, zámožný a inteligentní rolník Štěpán Holajn3) ze Staré Bělé mně sdělil, že při převzetí svého statku již před 50 lety byl na toto železo, ležící mezi polním nářadím pod kůlnou, upozorněn4). Možno tedy s bezpečností souditi, že bylo na pozemcích u Staré Bělé blíže Mor. Ostravy vyoráno a do statku zavezeno. Jelikož nebylo na povrchu mnoho porušeno, domnívám se, že pád jeho se udál ještě v tomto století (…)
(…)

3 Štěpán Holain (26.12.1836, 5.12.1903) (pozn.: správná podoba jeho příjmení je Holain, ve Staré Bělé se vyskytovala či vyskytují i příjmení Holaň a Holajn) byl synem Antonína Holaina,[4] pozdějšího prvního starosty Staré Bělé na statku č. 79. V r. 1870 se přiženil na největší starobělský grunt č. 102 (statek již nestojí; nacházel se na konci ul. Povětronní nedaleko zemědělského družstva a byl již jako dosti zchátralý zcela zbourán v 2. polovině 90. let 20. století) a stál pak v popředí všech významných akcí v obci. Byl jedním ze zakladatelů hospodářského spolku v Paskově, Občanské záložny v Brušperku a čtenářské besedy ve Staré Bělé. Byl řadu let prvním radním a předsedou místní školní rady. V okrese zastával funkci předsedy komise pro chov hovězího dobytka a v kraji byl důvěrníkem hospodářského spolku pro severovýchodní Moravu. Byl také odběratelem českých časopisů a knih a málokterý rolník se mohl pochlubit kompletním vydáním Ottova slovníku naučného.
4 Emanuel Šindel v publikaci „Stará Bělá od nejstarších dob po současnost“, MNV Stará Bělá z r. 1972 v části o starobělském meteoritu poněkud odlišně o nálezu uvádí (obdobně jako Jan Pchálek ve Starobělském zpravodaji č.1/2003): „Rolník Štěpán Holain z čp. 102 nalezl v r. 1876 na svém poli velmi těžkou hroudu. Donesl ji domů, očistil a zjistil, že je to tvrdý kov. V novinách se až v roce 1898 dočetl, že v Prostějově žije profesor Smyčka, který se zabývá studiem meteoritů a ten se přijel na nález podívat“.

(…)

6 Štěpán Holain daroval meteorit ostravskému gymnáziu, odkud byl později prodán za 600 zlatých[5] pražskému technickému muzeu (opět E. Šindel).
»


Za Dlouhý (2013):

«

(…) Právě na Matičním gymnáziu jej v roce 1898 vyhledal starobělský učitel Filip Klus, aby jej informoval o zvláštním těžkém „kameni“, který se nachází na gruntě Štěpána Holaina č. 102. Profesora Smyčku kámen velmi zaujal a nechal proto udělat ve vítkovické mostárně metalografické zkoušky pomocí výbrusu a leptání kyselinou dusičnou. (…)

»


Czyli zasadniczo wiadomo kto, kiedy i gdzie znalazł meteoryt Alt Bela!

Redakcja portalu odwiedziła w styczniu 2017 roku miejsce znalezienia meteorytu Alt Bela. Na znajdującej się we wsi pamiątkowej tablicy znajduje się szczegółowa relacja o okolicznościach znalezienia meteorytu oraz wiele oryginalnych i wyjątkowych ilustracji.

Urodzony 26 grudnia 1836 roku Štěpán Holáň syn starosty i gospodarza na gruntach nr 79 w Staré Bělé, Antonína HoláněAnny roz. Pytlíkové, nabył w 1870 roku gospodarstwo nr 102. Około 1876 roku znalazł na swym polu ciężki kamień – „V roce 1876 nalezl na svém poli podivný, tmavý, těžký kámen, tzv. starobělský povětroň,[6] kterému po dlouhé roku nikdo nevěnoval pozornost. (…)”. Dopiero w 1899 roku profesor ostrawskiego gimnazjum František Smyčka rozpoznał w nim meteoryt.


Za Slavík (1902):

«

Fr. Smyčka: Bericht über das erste mährische Meteoreisen, gefunden bei Alt-Bělá (nächst Mährisch-Ostrau). (Programm d. böhm. Gymnasium in Mähr.-Ostrau. 1899. 7 p. Mit 1 Taf. Böhmisch.)

Das Eisen wurde im Dorfe Alt-Bělá (etwa 2 Stunden von Ostrau) in einem Bauerngate durch mehrere Jahrzehnte aufbewahrt; sein Fall dürfte etwa im Anfang des XIX. Jahrhunderts erfolgt sein. Im Jahre 1899 gelangte das Eisen in Besitz des Prager Museums. Ursprüngliches Gewicht 3900 g; Dichte 7,525 g. Structur oktaedrisch mit schönen Widmanstätten'- schen Figuren. Durch Magnetisirung wird das Eisen von Alt-Bělá permanent magnetisch. Analyse (M. Neff und A. Stocký in Prag): Fe 85,34, Ni 12,89, Co 0,41, P 0,39, S 0,06, C 0,02, unlöslich in Säuren 0,86; Sa. 99,97.

Fr. Slavík.
»


Kolekcje

Masa główna meteorytu Alt Bela znajduje się w Muzeum Historii Naturalnej w Pradze (Koblitz MetBase).

Fragmenty meteorytu Alt Bela w kolekcjach:

Zbiór waga okazów
(Koblitz MetBase)
uwagi
Prague, Nat. Mus. 3350 g [main mass]; wg Tuček (1981) największy fragment ma masę 2710 g; (2724 g w katalogu Vrba (1904))
Vienna, Naturhist. Mus. 427 g
Zürich, J.Nauber Colln. 276 g
Bonn, Min. Mus. Univ. 122 g
Indianapolis, Jay Piatek Colln. 33 g płytka wystawiona we wrześniu 2017 r. na sprzedaż na portalu eBay
(…)

Brak fragmentów tego meteorytu w zbiorach polskich.


Rzadki typ IID

Położenie meteorytów grupy IID na wykresie pary gal i kobalt (Woźniak 2021)

Meteoryt Alt Bela należy do rzadkiego typu meteorytów żelaznych IID. W bazie Meteoritical Bulletin Database jest zarejestrowanych tylko 26 meteorytów tego typu (stan: luty 2021 r.).[7]

Na Europę przypada ich aż 6: dwa spadki – Elbogen (Czechy) i Hraschina (Chorwacja) oraz znaleziska – Vicenice, Alt Bela (oba też z Czech!) oraz Cheder[8] (Rosja/Azja) i Orlov Dol (Bułgaria). Więc aż 3 meteoryty typu IID przypadają na niewielkie Czechy! Na terenie dużo większych Stanów Zjednoczonych[9] znaleziono ich tylko 7, a spośród dziesiątków tysięcy meteorytów znalezionych na Antarktydzie tylko 2 są tego typu (m.in. meteoryt Miller Butte 03002[10]).

Trzy czeskie meteoryty typu IID mają (podejrzanie?!) bardzo podobny skład. Są one również od siebie „nieodległe” – miejsca spadku/znalezienia meteorytów ElbogenVicenice leżą od miejsca znalezienia okazu Alt Bela odpowiednio o: 398 i 166 km!


Pierwiastki śladowe (ang. trace elements) w meteorytach grupy IID (za Koblitz MetBase oraz Meteoritical Bulletin Database; kompilacja wyników z różnych publikacji):

Meteoryt Ni
[mg/g]
Ga
[μg/g]
Ge
[μg/g]
Ir
[μg/g]
Co
[mg/g]
Au
[ng/g]
P
[mg/g]
bandwidth
[mm]
Vicenice (Czechy, znalezisko 1911 rok, 4,65 kg) 97,7 74,8 87,4 12,7 6,8 773 2,7 0,63-0,80
Elbogen (Czechy, spadek ~1400 rok, ~107 kg) 102 75 87 14 6,4 2,2 0,75
Alt Bela (Czechy, znalezisko 1898 rok, ~4 kg) 100,4 75 84 16 0,70
oraz
Cheder[8] (Rosja/Azja, znalezisko 2003 rok, 5,39 kg) 72,4 16,9 4,4 500 1,0-1,5
Hraschina (Chorwacja, spadek 1751 rok, ~49 kg) 106 75 89 13 0,70
Orlov Dol (Bułgaria, znalezisko 2018 rok, 151 kg) 98,7 70,5 18,9 6,66 602 0,83±0,21


Grupa IID (Woźniak 2021)

Jest to stosunkowo mało liczna grupa meteorytów, ale rozrzut wartości zawartości pierwiastków śladowych wewnątrz niej jest większy, niż dla tych trzech meteorytów żelaznych z Czech!

Okazy meteorytów Alt Bela, ElbogenVicenice są do siebie bardzo podobne w formie – są to „kartoflaste” bryły bez regmagliptów – oraz mają podobny stopień i charakter zwietrzenia. Również wszystkie one są oktaedrytami średnioziarnistymi (Om – medium octahedrite)!


Ciekawostka: Do tego rzadkiego typu należy również meteoryt anomalny IID-an Los Vientos 189, polskie znalezisko na pustyni Atakama w Chile! Znalazcami był team Magda Skirzewska i Łukasz Smuła (Art&Met).

Meteoryty żelazne typu IID

O meteorytach żelaznych typu IID (Woźniak 2021):

«

Grupa IID

Grupa IID – okazy meteorytów tej grupy to oktaedryty średnio- i drobnoziarniste (Om i Of) (z wyjątkiem anomalnego ataksytu Arltunga (IID-an)). Meteoryty w tej grupie mają jedną z największych zawartości galu spośród wszystkich meteorytów żelaznych, jego średnia wartość wynosi ok. 75 μg/g i ustępują tylko meteorytom typu IA (rys. 4 oraz Załącznik 2). Tempo stygnięcia ich ciał macierzystych wynosiło zaledwie ok. 1-2 stopnie na milion lat (1-2ºC/My).

Schreibersyt jest w nich popularny, jego obfitość rośnie ze wzrostem zawartości niklu. Zawartość troilitu jest podobna do zawartości w grupie IIC, ale jest mniejsza niż w grupie IIIAB. Nodule troilitowe większe niż 1 cm są rzadkie. Brak cohenitu, ale występuje haxonit w polach plessytowych. Tylko jeden meteoryt tej grupy, Elbogen zawiera grafit, ale występowanie martensytowych obszarów w innych meteorytach grupy IID sugeruje, że grafit jest dość popularny w tej grupie. Stwierdzono małe ziarna krystobalitu w meteorycie Carbo, jako małe 0,5 mm zielone szkliste krople w jego nodulach troilitowych. Nie zaobserwowano występowania carlsbergitu, natomiast inkluzje krzemianowe są bardzo rzadkie. W grupie są tylko trzy[11] meteoryty anomalne: Arltunga (ATAX), Los Vientos 189 (Om, polskie znalezisko!) i NEA 002 (Of). W meteorycie Arltunga (ATAX) belki kamacytu są bardzo wąskie, ~0,005 mm, 100 razy mniejsze niż w oktaedrytach drobnoziarnistych, ale pierwiastki śladowe lokują go w obszarze nisko-niklowych IID (Scott et al. 1975; Wasson et al. 2006)!

W 1808 roku podczas trawienia dwóch meteorytów z tej właśnie grupy – Hraschiny i Elbogen – austriacki drukarz i naukowiec Count Alois von Beckh Widmanstätten zaobserwował po raz pierwszy słynne figury.

Najpopularniejsze meteoryty tej grupy to: Elbogen (Om), Hraschina (Om), Arltunga (IID-an, ATAX), Carbo (Om) oraz Alt Bela (Om) [oraz Rodeo[12]; w meteorycie typu IID Needles Buchwald (1975) opisuje lamele Breziny].

»



Lokalizacja

Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
© Jan Woreczko & Wadi

(S) Stará Bělá

ulice Povětronní i Smyčkova

położenie tablicy informacyjnej

współrzędne wg Tučeka (49°49'N, 18°17'E)

* W 2018 roku Google zmieniło zasady działania apletu, mapa może wyświetlać się niepoprawnie (pomaga Ctrl+F5); więcej → Szablon:GEMap-MyWiki

Stará Bělá (Alt-Bělá).

Na pamiątkę znaleziska pobliskie ulice nazwano: Povětronní (Povětroň po czesku znaczy meteor)[13]Smyčkova na cześć prof. Smyčka. Przy dzisiejszej ulicy Povětronní znajdowały się gospodarstwa nr 79nr 102 (u zbiegu z ulicą Dokoupilova).

Przy skrzyżowaniu ulicy Povětronní i polnej drogi na południe, stoi pamiątkowa tablica informacyjna o meteorycie Alt Bela (portal mapy.cz).


Mapy


Galerie

Obecny wygląd masy głównej ze zbiorów muzeum w Pradze znajduje się na fotografiach w artykułach Jarošek (2004) i Šreinová et al. (2012).


Redakcja portalu Wiki.Meteoritica.pl z wizytą we wsi Stará Bělá (stan: styczeń 2017 r.; fot. Wadi i Woreczko)



Bibliografia

  • Buchwald Vagn Fabritius, (1975), Handbook of Iron Meteorites. Their History, Distribution, Composition, and Structure, University of California Press, Berkeley 1975. ISBN 0-520-02934-8.[14] Pliki PDF.
  • +Dlouhý Oldřich, (2013), Po kom se jmenuje vaše ulice?, Starobělský Zpravodaj, 13, Prosinec, 2013, s. 7.[15] Plik PDF.
  • +Jarošek Radim, (2004), Starobělský meteorit. První moravský železný meteorit ze Staré Bělé, POODŘÍ - časopis obyvatel horní Odry, 4, 2004, s. 2, 4-5. Plik PDF.
  • +Klega Lukáš, (2009), "ALT BELA" - světoznámé železo povětronní ze Staré Bělé, POODŘÍ - časopis obyvatel horní Odry, 4, 2009.[16] Plik PDF.
  • Koblitz Jörn, MetBase. Meteorite Data Retrieval Software, Version 7.3 (CD-ROM), Ritterhude, Germany 1994-2012. MetBase.
  • Slavík František, (1902), Smyčka (1899) (…) Programm des böhmischen Gymansium (…), Neues Jahrbuch für Mineralogie, Geognosie, Geologie und Petrefaktenkunde, 1, 1902, s. 42. Plik DjVu.
  • +Smyčka František, (1899a), Bericht über das erste mährische Meteoreisen, gefunden bei Alt Belá (nächst Mährisch-Ostrau), Programm des böhmischen Gymansium in Mähr-Ostrau, 1899, ss. 7.[17]
  • +Smyčka František, (1899b), O novém železe povětroním, nalezeném v Staré Bělé na Moravě, Vesmír, 9, 1899, s. 101-102.[18] Plik PDF.
  • +Smyčka František, (1899c), Zpráva o prvním moravském tělese povětroním, nalezeném u Staré Bělé (blíže Mor. Ostravy), Druhá výroční zpráva reál. gymnasia v Moravské Ostravě za r. 1898–1899, 1899, s. 15-19.[19]
  • Smyčka František, (1900), Bericht über das erste in Mähren (bei Alt-Bělá in der Nähe Mähr.-Ostrau) aufgefundene Meteoreisen (Hiezu Tafel I.), Verhandlungen des Naturforschenden Vereines in Brünn, 38, 1900, s. 29-32. Plik DjVu.
  • Šreinová Blanka, Bukovanská Marcela, (2012), Meteority v České republice, Člověk ve svém pozemském a kosmickém prostředí, Bulletin referátů z konference, Úpice 2012, (s. 20).[20] Plik PDF.
  • Tuček Karel, (1964), Katalog sbírky meteoritů Národního muzea v Praze (Catalogue of the Collection of Meteorites of the National Museum in Prague), Sborník Národního muzea v Praze,[21] vol. XX B, nr 1, 1964, s. 1-108, (s. 70, plate V).[22] Plik PDF.
  • Tuček Karel, (1968), Catalogue of the Collection of meteorites of the National Museum in Prague (Katalog sbírky meteoritů Národního muzea v Praze), National Museum, Prague, 1968, ss. 103, (s. 69, plate V).
  • Tuček Karel, (1981), Meteority a jejich výskyty v Československu (Meteorites and their occurrence in Czechoslovakia), Academia, Praha, 1981, ss. 269, (s. 200-202, fot. 42). Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    (tablice
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    ).
  • Vrba Karl (Karel), (1904), Meteoritensammlung des Museums des Königreiches Böhmen in Prag, Ende Juni 1904, Prag 1904, ss. 15.[23] Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    .
  • Woźniak Marek, (2021), Meteoryty żelazne – klasyfikacja w obrazach (Iron meteorites – classification in pictures), Acta Soc. Metheor. Polon., 12, 2021, s. 149-216 (abstrakt).[24] Plik ASMP; Książka abstraktów.


Przypisy

  1. ^ jeśli nie zaznaczono inaczej, podano współrzędne przyjęte w oficjalnej bazie meteorytów Meteoritical Bulletin Database
  2. ^ Om – oktaedryt średnioziarnisty (medium octahedrite)
  3. ^ wg Tučeka bryła miała 3,9 kg
  4. ^ wg map katastralnych Anton Hollain
  5. ^ Zlatý – zapewne chodzi o guldena austro-węgierskiego (cz. Rakousko-uherský zlatý); patrz → Dawne jednostki miar i wag
  6. ^ povětroň po czesku znaczy meteor
  7. ^ oraz 3 meteoryty typu IID-an
  8. ^ a b meteoryt żelazny Cheder (Чедер (Тува)), znalezisko z 2003 roku w Rosji, typ IID, TKW 5,39 kg
  9. ^ powierzchnia USA jest niemal 125 razy większa od powierzchni Czech!
  10. ^ meteoryt żelazny Miller Butte 03002, znalezisko z 2003 roku na Antarktydzie; typ IID, TKW 82,7 g
  11. ^ stan na kwiecień 2021 r.
  12. ^ meteoryt żelazny Rodeo, znalezisko z 1852 roku w Meksyku; typ IID, TKW 44 kg; patrz → Lamele Breziny i Reichenbacha
  13. ^ jedna z części trylogii wybitnego czeskiego pisarza Karela Čapka nosi właśnie tytuł Povětroň (polskie wydanie „Meteor”) (pozostałe dwie to: Hordubal („Hordubal”) i Obyčejný život („Zwyczajne życie”))
  14. ^ trzytomowe opracowanie (ponad 1400 stron), „biblia” meteorytów żelaznych (patrz → Woźniak (2021, ASMP)), znajduje się w zbiorach W&W
  15. ^ krótka biografia prof. Františka Smyčka
  16. ^ O známém starobělském meteoritu jsme psali v č. 4/2004. Autor se tématu věnuje podrobněji a doplňuje mnoho cenných informací, včetně toho, kde se části Alt Bela nacházejí ve světových sbírkách. Nechybí foto majitele meteoritu na svou dobu vzdělaného rolníka Štěpána Holaina ze Staré Bělé.
  17. ^ za Koblitz MetBase
  18. ^ zdjęcie masy głównej (str. 101) oraz na str. 100 fotografia przekroju meteorytu z widocznymi figurami Widmanstättena
  19. ^ za Jarošek (2004)
  20. ^ najnowsze krótkie opracowanie na temat wszystkich czeskich meteorytów oraz starszych doniesień (np. Odranec)
  21. ^ patrz → Sborník Národního muzea v Praze
  22. ^ katalog zawiera również plansze z fotografiami meteorytów: Alt Bela, Bohumilitz, Braunau, Elbogen, Lenarto, Lissa, Magura, Sazovice, Stannern, Suchy Dul, Tabor, Teplá, Usti Nad Orlici
  23. ^ katalog kolekcji meteorytów w Pradze, wykaz zawiera 181 różnych meteorytów (218 okazów o łącznej wadze 83,724 kg); w kolekcji m.in. meteoryty polskie: Pultusk (Pułtusk), Seeläsgen (Przełazy) oraz masy główne meteorytów: Alt-Bělá, Bohumilitz; katalog ten ukazał się również po czesku pod tytułem „Sbírka meteoritů v Museu Království Českého v Praze”; późniejsze wydanie katalogu z 1913 roku (Sbírka meteoritu v Museu Královstvi Ceského v Praze koncem r. 1913) miało już 20 stron; pod koniec 1923 roku w kolekcji w Pradze było 263 meteorytów (numerów inwentarzowych)
  24. ^ więcej → woreczko.pl – Meteoryty żelazne – klasyfikacja w obrazach (Iron meteorites – classification in pictures)

Zobacz również

Linki zewnętrzne

  • Meteoritical Bulletin Database (MBD) – meteoryt Alt Bela
  • Encyclopedia of Meteorites (EoM) – meteoryt Alt Bela


Osobiste